ABD merkezli Make Sunsets adlı girişim, iklim değişikliğiyle mücadele kapsamında stratosfere sülfürdioksit salarak güneş ışınlarını azaltmayı hedefleyen tartışmalı bir yöntemi ticarileştiriyor. Şirket, yalnızca 1 dolar karşılığında “soğutma kredisi” satıyor ve bu ücretle kükürt yüklü balonların atmosfere bırakıldığını belirtiyor. Uygulama herhangi bir devlet tarafından onaylanmış değil ancak Kaliforniya yasalarına göre de yasa dışı değil.
Washington Post'un haberine göre şirketin kurucusu Luke Iseman, Kaliforniya'nın Saratoga kenti yakınlarında bir karavanla bölgeye gidip balonları kendisi bırakarak binlerce müşteriye hizmet veriyor. Buradaki amaç, balonların stratosferde patlaması ve güneş ışınlarını yansıtacak parçacıkların atmosfere yayılması.
Jeomühendislik “özel sektör projesine” mi dönüşüyor?
“Solar jeomühendislik” olarak bilinen yöntem, yıllardır bilim kurgu eserlerinin, komplo teorilerinin ve uluslararası güvenlik uyarılarının konusu olmuştu. Bu kez yöntem, ticarileşmiş bir girişim haline geliyor. Make Sunsets bugüne kadar 1 milyon doların üzerinde yatırım aldı ve bu yıl 100 bin dolardan fazla soğutma kredisi sattı.
Sektörün ikinci büyük oyuncusu olan Stardust ise 75 milyon dolar fon topladı. Şirket, kendi geliştirdikleri ve sülfür dioksitten daha güvenli olduğunu öne sürdükleri yeni bir partikül üzerinde çalışıyor. Teknolojilerini yalnızca hükümetler talep ederse kullanacaklarını belirtiyorlar.
Akademi durduruldu; girişimler hızlanıyor
Jeomühendislik araştırmaları yapan akademisyenler, son yıllarda İsveç ve Kaliforniya’da basit ekipman testleri yapmak istemiş ancak kamuoyu tepkisi nedeniyle projeler iptal edilmişti. Yatırımcılar ise girişimlerin daha agresif ilerleyebileceğini savunuyor.
Stardust yatırımcılarından Maex Ament, bu farkı şu sözlerle özetledi:
“Akademisyenler duruyor, vazgeçiyor. Bir girişimci vazgeçmez. Bu sorunu güvenlikten ödün vermeden çözmek ister.”
“İklimi değiştirme hakkı şirketlere bırakılamaz”
Teknolojinin özel sektör tarafından geliştirilmesine karşı çıkan uzmanlar ise ciddi riskleri hatırlatıyor.
Alliance for Just Deliberation on Solar Geoengineering kurucusu Şuchi Talati, şunları söyledi:
“Özel sektörün insanlık adına doğru kararlar vereceğine inanmıyorum. ‘Hızlı ilerle, gerekirse zarar ver’ kültürünün topluma nelere yol açtığını gördük.”
Jeomühendisliğin küresel hava düzenlerini değiştirme, hava kirliliğini artırma ve kanser riskini yükseltme ihtimali olduğu belirtiliyor.
Düzenleme yok, yasaklar artıyor
Çoğu ülkede jeomühendisliği doğrudan kapsayan bir yasal çerçeve bulunmuyor. Buna karşın ABD’nin Tennessee, Louisiana ve Florida eyaletleri uygulamayı yasakladı. Kongre ve 34 eyalette benzer yasak önerileri gündemde. Meksika’da da uygulamaya karşı düzenlemeler hazırlanıyor.
ABD Çevre Koruma Ajansı (EPA), Make Sunsets hakkında inceleme başlattığını açıkladı.
“Güneşi karartma” fikrinin küresel riskleri
Güneş ışınlarını yansıtmak için öne çıkan yöntemler arasında stratosfere parçacık yayılması, bulutların daha yansıtıcı hale getirilmesi ve yörüngeye dev aynalar yerleştirilmesi bulunuyor. Bu yöntemler, temiz enerjiye geçişten çok daha ucuz ve hızlı bir seçenek olarak sunuluyor.
Harvard ve Yale araştırmacılarının 2018 tarihli çalışmasına göre, stratosfere kükürt dioksit püskürterek küresel ısınmayı 15 yıl boyunca yarıya indirmek yıllık yaklaşık 2,25 milyar dolara mal olabilir.
Uzmanlar, bu maliyetin birçok ülke tarafından tek başına karşılanabileceğini ve bunun küresel güvenlik riskleri yaratabileceğini belirtiyor.
Stardust’a yönelik eleştiriler: Gizlilik ve şeffaflık eksikliği
Stardust, geliştirdiği yeni partikülün ayrıntılarını açıklamaması nedeniyle bilim dünyasında eleştiri topluyor. Şirket hala vaat ettiği etik kurallar belgesini yayımlamadı. Politico’nun haberine göre şirket, Kongre’de gizli lobi faaliyetleri yürüttü. Şirket ise bunun bir “bürokratik hata” olduğunu savundu.
Stardust kurucu ortağı Yanai Yedvab, gelecek yıl bilimsel makaleleri yayımlayacaklarını ve tüm iç test sonuçlarının hakemli dergiler tarafından değerlendirilmesini beklediklerini söyledi.
“Zararsız partikül” iddiasına bilimden sert tepki
Yedvab, geliştirdikleri partikülün solunmasının “hiçbir sağlık riski taşımadığını” savundu. Chicago Üniversitesi İklim Sistemleri Mühendisliği Programı Direktörü David Keith ise bu iddiayı reddederek, “Bu tamamen saçmalık” dedi.
Keith, stratosferden düşen her partikülün atmosferde başka maddelerle birleşebileceğini ve öngörülmeyen sağlık riskleri yaratabileceğini belirtti.
Özel sektörün motivasyonu: Kar baskısı
Uzmanlar, jeomühendisliğin kar amacıyla yapılmasının ciddi riskler taşıdığını hatırlatıyor. Cornell Üniversitesi’nden Daniele Visioni, şirketlerin yatırımcı baskısıyla ölçek genişletmeye zorlanabileceğini belirtti.
Stardust yatırımcıları ise zarar etmeye razı olduklarını savunuyor. Fon yöneticisi Finn Murphy, 'Bu ya sermaye iadesi olmayan bir yatırım ya da dünyanın en önemli şirketlerinden biri olacak' değerlendirmesinde bulundu.
'Cin şişeden çıktı'
Make Sunsets kurucusu Iseman, şirketin henüz karlı olmadığını ancak yakın zamanda “bir büyük yapay zeka veri merkezi dengeleme sözleşmesiyle” hızla büyüyebileceğini açıkladı.
“Bu iş birkaç milyon dolar veya yüz milyon dolar seviyesine ulaşırsa çok daha ilginç hale gelecek,” diyen Iseman, “Bu noktaya ulaşıp ulaşmayacağımızı bilmiyorum ama birileri mutlaka başaracak. Cin şişeden çıktı,” ifadelerini kullandı.
Kaynak: Gazete Oksijen
