Al Jazeera'nin haberine göre İran’daki son protestolar uluslararası basında geniş yer bulurken, hükümet ile halk şiddetin sorumluluğunu birbirine yüklüyor. Tahran yönetimi, olayların arkasında dış müdahale olduğunu savunuyor. Bu gösteriler, 1979’daki İslam Devrimi sonrası ülkede yaşanan uzun protesto döngüsünün yeni halkalarından biri.
İlk gelen bilgilere göre 2 binin üzerinde protestocu İran'da hayatını kaybederken bazı isimler hakkında idam kararları da verildi. ABD kanadı ise protestoculara 'dayanın' çağrısında bulundu.
Peki İran'da geride kalan yıllarda neler yaşandı?
1979-Devrim ve ilk yaptırımlar
- Şubat: Ayetullah Ruhullah Humeyni, Irak ve Fransa’daki 14 yıllık sürgünün ardından İran’a döndü.
- Nisan: Referandum sonrası İran, resmen İslam Cumhuriyeti olarak ilan edildi.
- Kasım: ABD’nin Tahran Büyükelçiliği işgal edildi; 444 gün süren rehine krizi başladı. Kriz sonrasında ABD, İran’a ilk yaptırımları uyguladı.
1980-1988: İran-Irak savaşı
- Eylül 1980: Irak ordusu İran’a yönelik geniş çaplı saldırı başlattı; sekiz yıl sürecek İran-Irak Savaşı başladı. Çatışmalarda yaklaşık 500 bin kişi yaşamını yitirdi ve İran ağır kayıplar verdi.
- Savaş sırasında Irak’ın İranlılara ve Iraklı Kürtlere karşı kimyasal silah kullandığı uluslararası raporlarla kayda geçti.
- Ocak 1981: Tahran rehine krizi, tüm rehinelerin serbest bırakılmasıyla sona erdi.
- Haziran 1981: Tahran’daki İslam Cumhuriyet Partisi binasında düzenlenen bombalı saldırıda Yargı Başkanı Muhammed Beheşti dahil çok sayıda üst düzey isim hayatını kaybetti.
- Ağustos 1981: Cumhurbaşkanı Muhammed Ali Recai ve Başbakan Muhammed Cevad Bahonar, Bakanlar Kurulu toplantısı sırasında düzenlenen bombalı saldırıda öldürüldü.
- 1982: İsrail’in Lübnan’ı işgali sonrası İran, bölgedeki Şii direniş gruplarını desteklemeye başladı; bu süreç daha sonra Hizbullah’ın oluşumuna dönüştü.
- Temmuz 1988: ABD’ye ait USS Vincennes savaş gemisi, İran Air’e ait bir yolcu uçağını Hürmüz Boğazı yakınında vurdu; 290 kişi hayatını kaybetti.
- Ağustos 1988: Birleşmiş Milletler arabuluculuğunda ateşkes yürürlüğe girdi ve savaş fiilen sona erdi.
1989-1998: Depremler, yaptırımlar ve Taliban
- 1989: Humeyni’nin ölümü sonrasında Ali Hamaney, Uzmanlar Meclisi tarafından İran’ın yeni lideri seçildi.
- 1990: Ülkede meydana gelen büyük depremde yaklaşık 40 bin kişi yaşamını yitirdi.
- 1995: ABD, İran’a yönelik petrol ve ticaret yaptırımlarını genişletti.
- 1998: Taliban güçleri, Mezar-ı Şerif’i ele geçirdikten sonra sekiz İranlı diplomat ve bir gazeteciyi öldürdü; İran binlerce askeri Afganistan sınırına konuşlandırdı.
2002-2011: Nükleer kriz ve Suriye İç Savaşı
- 2002: ABD Başkanı George W. Bush, İran’ı “şer ekseni” içinde ilan etti.
- 2003: ABD, Irak’ı işgal etti; İran, Irak’taki Şii milis ve siyasi gruplarla ilişkilerini artırdı.
- Kasım 2003: İran, uranyum zenginleştirme faaliyetlerini askıya aldı ve IAEA denetimlerine izin verdi; Ajans, nükleer silah programına dair kanıt olmadığını açıkladı.
- Aralık 2006: BM Güvenlik Konseyi, İran’ın nükleer faaliyetleri nedeniyle yaptırım süreci başlattı.
- 2007-2010: ABD, İran’a yönelik yaptırımları kademeli olarak ağırlaştırdı.
- 2011: İran, Suriye iç savaşının başlamasıyla birlikte Beşar Esad yönetimine askeri danışmanlar ve milis güçleri üzerinden destek vermeye başladı.
2012-2015: Kaçınılmaz ekonomik çözülme
- 2012: Avrupa Birliği, İran’dan petrol ithalatını durdurdu.
- 2013-2014: Yaptırımların etkisiyle İran riyali yaklaşık %80 değer kaybetti.
- Temmuz 2015: İran ile P5+1 ülkeleri (ABD, İngiltere, Fransa, Rusya, Çin, Almanya) arasında nükleer anlaşma (JCPOA) imzalandı; İran’a yönelik yaptırımlar kademeli olarak kaldırıldı.
2018-2024: Anlaşmaların çöküşü, suikastlar
- 2018: ABD Başkanı Donald Trump, Washington’u JCPOA’dan çekti ve İran’a ağır ekonomik yaptırımlar yeniden uygulandı.
- Ocak 2020: İran Devrim Muhafızları Kudüs Gücü Komutanı Kasım Süleymani, Bağdat’ta düzenlenen ABD hava saldırısında öldürüldü.
- Nisan 2024: İsrail, Şam’daki İran Büyükelçiliği binasına hava saldırısı düzenledi; aralarında iki IRGC generali bulunan yedi kişi hayatını kaybetti.
- Mayıs 2024: İran Cumhurbaşkanı İbrahim Reisi, Doğu Azerbaycan’da meydana gelen helikopter kazasında öldü.
- Temmuz 2024: Hamas Siyasi Büro Şefi İsmail Haniye, Tahran’da düzenlenen saldırıda öldürüldü; İran yönetimi saldırıdan İsrail’i sorumlu tuttu.
2025: 12 günlük İsrail savaşı
Haziran 2025'de İsrail İran’a ABD ile ortak bir saldırı düzenlendi. 12 gün süren savaşta en az 610 İranlı, 28 İsrailli öldüğü bildirildi.
Kaynak: Gazete Oksijen
