İran'ı tekrar bir şah yönetebilir mi? Sokaklara göre evet Sokaklara göre evet

CNN International'ın haberine göre İran’da 1979 devrimiyle devrilen Şah Muhammed Rıza Pehlevi’nin oğlu Reza Pehlevi, ülkesinden ayrılmak zorunda kaldığında henüz 16 yaşındaydı. Petrol zengini imparatorluğun veliahtı olarak yetiştirilen Pehlevi, bugün 65 yaşında ve sürgünde geçen yarım yüzyılın ardından yeniden İran siyasetinin odak noktasına yerleşmiş durumda.

Geçtiğimiz perşembe günü Pehlevi’nin halka “sokağa çıkın” çağrısı sonrası ülke çapında düzenlenen gösterilerde “Bu son savaş, Pehlevi dönecek!” sloganları dikkat çekti. Protestocular, “Javid Şah!” (Yaşasın Kral) ve “Reza Şah ruhun şad olsun!” diye bağırdı.

Başkent Tahran’ın Büyük Çarşısı’nda ekonomik tepkilerle başlayan protestolar kısa sürede rejim karşıtı bir kimliğe büründü. ABD’de yaşayan Reza Pehlevi de çağrılarıyla bu sürecin fiili sözcüsü haline geldi.

İran’da monarşiye destek vermek yasak ve suç sayılıyor. Toplumun büyük kısmının 1979 devrimini Şah diktatörlüğüne karşı başlattığı düşünüldüğünde, Pehlevi ailesine duyulan yeni ilginin kaynağı merak konusu.

'Etkisi artıyor ama...'

İranlı akademisyen ve “What Iranians Want” (İranlılar ne istiyor) kitabının yazarı Arash Azizi, Reza Pehlevi’nin dış muhalefetteki etkisinin arttığını belirterek şunları söyledi:

“Reza Pehlevi tartışmasız bir şekilde etkisini artırdı ve İran muhalefetinin ön sıralarına yerleşti. Ancak aynı zamanda bölücü bir figür; birleştirici değil.”

İran İslam Cumhuriyeti’nin iç muhalefeti yıllardır bastırdığı, eski cumhurbaşkanlarının bile hapse atıldığı biliniyor. Nihai otorite konumundaki Dini Lider Ali Hamaney’in seçilmiş kurumları sınırlaması, dış muhalefeti öne çıkarmış durumda.

New York Times: İran 'hayatta kalma moduna' itildi, liderler şokta

Dış muhalefetin etkisi

2020’de İran’ın yanlışlıkla bir yolcu uçağını düşürmesinin ardından dış muhalefet yeniden örgütlenmiş, Pehlevi bu yapı içinde öne çıkmıştı.

Her ne kadar muhalif blok kısa sürede iç anlaşmazlıklarla dağılmış olsa da Pehlevi muhalefetin en bilinen figürü olarak kaldı. İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu’nun desteği de İran içinde tartışma yaratmış durumda. Geçtiğimiz yıl iki ülke arasındaki 12 günlük savaş sırasında İran’ın bazı bölgeleri İsrail saldırılarına hedef olmuştu.

Bazı analistler, ABD Başkanı Donald Trump’ın Venezuela Devlet Başkanı Nicolás Maduro’yu kaçırmasının da İran’daki muhalefete “rejimin başının kolay kesilebileceği” fikrini aşıladığını belirtiyor. Sosyal medyada bir protestocunun sokak tabelasını “Trump Caddesi” diye değiştirdiği görüntüler yayılmıştı.

Ancak Azizi’ye göre Trump desteği şimdilik hayal:

“Trump seçenekleri tartıyor ve henüz kimseye güven vermek istemiyor. Pehlevi’nin tarzı Trump’a hitap etmiyor; akademik ve ağır. Trump’ı ikna etmesi zor.”

İranlı Profesör Naghibzadeh Euronews'e konuştu: Açık bir fırtına geliyor, her şeyi süpürecek bir fırtına

Hükümeti kim kuracak?

Pehlevi, başarılı bir ayaklanma durumunda İran’ı bir geçiş döneminde yönetmeye hazır olduğunu söylüyor. Ancak bu süreçle ilgili somut bir plan açıklamış değil.

Johns Hopkins Üniversitesi’nden İran uzmanı Vali Nasr, Pehlevi’nin söylemini eksik buluyor:

“Geçiş hükümeti diyor, geçiş meclisi diyor, ama bu mecliste kim olacak? Hükümeti kim kuracak? Mekanizma ne? Kalabalıklara bakıp ‘Şah zamanına dönsek harika olur’ demek kolay, ama bunun yolu nereden geçiyor?”

Rejimin tıkandığına dair işaretler

Uzmanlara göre Pehlevi etrafındaki hareketlilik İran İslam Cumhuriyeti’nin ciddi bir tıkanmaya geldiğini gösteriyor. Ülke yıllardır yolsuzluk ve yaptırımlar nedeniyle ağır ekonomik kriz yaşıyor; genç nüfus ise özgürlüklerin kısıtlanmasından şikayetçi. Yönetimin protestoları şiddetle bastırması halinde Trump yönetimiyle karşı karşıya gelme ihtimali de konuşuluyor.

Vali Nasr durumu şöyle özetliyor:

“İranlılar Pehlevi’yi sevdiği için değil, çıkış yolları tıkandığı için ona yöneliyor.”

Pehlevi ise bu umudu “nostalji” üzerinden inşa ediyor. Wall Street Journal’a verdiği söyleşide şunları söyledi:

“Ben doğduğumda ülkede bir ulusal heyecan vardı. Şimdi 65 yaşındayım ve genç İranlılar bana ‘baba’ diyor. Bu benim için en kıymetlisi.”

Netanyahu’nun hayali yeni bir Pehlevi iktidarı

İran'daki gösterilerde 12. gün: 100'den fazla şehirde halk sokakta, can kayıpları artıyor