Basra Körfezi ülkelerinin, sahip oldukları dev petrol ve doğalgaz rezervleri nedeniyle hem “şanslı” hem de “lanetli” olduğu sıkça dile getiriliyor. Milyonlarca yıl süren jeolojik süreçler, bölgeyi bugün de devam eden savaşın tetiklediği küresel enerji krizinde olduğu gibi, enerji açısından zengin ama aynı zamanda kırılgan bir merkez haline getirdi.
The Conversation, Basra Körfezi'nin neden dünyanın geri kalanından daha fazla petrol rezervine sahip olduğunu inceledi. Makalede görüşlerine yer verilen bir petrol jeoloğuna göre, Basra Körfezi’nin hidrokarbon zenginliği şaşırtıcı boyutlarda. Körfez çevresinde, her biri en az 5 milyar varil petrol barındıran 30’dan fazla “süper dev” saha bulunuyor. Ayrıca bölgedeki kuyular, Kuzey Denizi ve Rusya’daki en verimli kuyulara kıyasla günde iki ila beş kat daha fazla üretim yapabiliyor.
İdeal koşullar
Modern yer bilimleri, bir bölgenin petrol açısından zengin olmasını sağlayan kaya özelliklerini ortaya koymuş durumda. Basra Körfezi’nde bu koşulların neredeyse tamamı en ideal seviyelerde bulunuyor. Bu nedenle hem rezerv büyüklüğü hem de üretim kolaylığı açısından bölge dünyada eşsiz bir konuma sahip.
İnsanlar bölgede petrol ve gazın varlığını, Basra Körfezi’nin son buzul çağının ardından, yaklaşık 14 bin ila 6 bin yıl önce oluşmasından çok daha önce biliyordu. Bölgenin birçok yerinde nehir ve vadiler boyunca doğal petrol ve gaz sızıntılarına rastlanıyordu. Milattan önceki dönemlerde dahi bitüm, yapı malzemesi olarak ve tekneleri su geçirmez hale getirmek için kullanılıyordu.
Modern anlamda ilk petrol keşfi ise 1908’de İran’ın batısında, daha önce de sızıntıların görüldüğü bir noktada yapıldı. 1950 ve 1960’lı yıllarda hız kazanan arama faaliyetleriyle birlikte, dünyanın hiçbir bölgesinin bu ölçekte bir enerji zenginliğine sahip olmadığı anlaşıldı.
Rusya’daki Batı Sibirya ve ABD’deki Permian Havzası gibi büyük rezervlere sahip diğer bölgeler bulunsa da, uzmanlara göre ne rezerv büyüklüğü ne de üretim kapasitesi açısından hiçbiri Basra Körfezi ile kıyaslanamıyor.
Jeolojik yapı
Basra Körfezi, güneybatıda Arap Levhası ile doğu ve kuzeyde Avrasya Levhası’nın çarpıştığı bir bölgede yer alıyor. Yaklaşık 35 milyon yıldır süren bu çarpışma, kaya katmanlarının kıvrılmasına, kırılmasına ve derinlerde yüksek ısı ile basınç altında dönüşüme uğramasına yol açtı.
Körfezin iki yakası jeolojik açıdan belirgin biçimde farklı özellikler taşıyor. İran tarafında, Umman Körfezi’nden Türkiye sınırına kadar uzanan yaklaşık 1.800 kilometrelik Zagros Dağları bulunuyor. Alp-Himalaya dağ kuşağının bir parçası olan bu yapı, son 60 milyon yılda Afrika, Arap ve Hindistan levhalarının Avrasya ile çarpışması sonucu oluşan yoğun şekilde kıvrılmış ve kırılmış kayaçlardan meydana geliyor.
Arap Yarımadası tarafında ise benzer ölçekte bir kırılma ve kıvrılma görülmüyor. Bunun yerine çarpışmanın yarattığı basınç, derinde bulunan sert “temel kaya” tabakasını geniş, kubbe benzeri yapılar halinde yukarı doğru itmiş durumda. Bu yapılar, onlarca hatta yüzlerce kilometrekarelik alanlara yayılıyor.
Körfezin altında ise, Zagros Dağları’nın yükselmesiyle aşınan malzemelerin biriktiği geniş bir havza bulunuyor. Bu havzanın derin kesimleri, petrol ve doğalgaz oluşumu için gerekli yüksek sıcaklık ve basınca maruz kaldı.
Tüm bu özellikler bir araya geldiğinde, Basra Körfezi bölgesi hidrokarbonların oluşması ve birikmesi için son derece elverişli, hatta küresel ölçekte benzersiz bir jeolojik ortam sunuyor.
Petrolü oluşturan kayaçlar ve dev rezervlerin sırrı
Petrol ve doğalgaz, denizel zooplankton ve fitoplankton gibi organik maddelerin, yüksek sıcaklık ve basınç altında dönüşmesiyle oluşur. Bu süreç genellikle şeyl, çamurca zengin kireçtaşı ve benzeri kayaçlarda gerçekleşir. Bir kayaçta en az yüzde 2 oranında organik madde bulunması, onu petrol ve gaz üretimi açısından yüksek kaliteli kabul etmek için yeterlidir.
Basra Körfezi bölgesi, bu tür “kaynak kayaçlar” açısından son derece zengindir. Özellikle kalın, geniş alana yayılmış ve organik madde bakımından yoğun katmanlar dikkat çeker. Örneğin Arap Yarımadası tarafındaki Hanifa ve Tuwaiq Dağı formasyonları Jura döneminde (yaklaşık 200–145 milyon yıl önce), İran’daki Kazhdumi formasyonu ise Kretase döneminde (yaklaşık 145–66 milyon yıl önce) oluştu. Bu kayaçların organik madde oranı yüzde 1 ile 13 arasında değişirken, bazı bölgelerde bu oran daha da yüksek.
Bölgedeki kıvrılmış ve kırılmış kaya katmanları ile kubbe benzeri yapılar, petrol ve doğalgazın birikmesi için son derece elverişli “tuzaklar” oluşturur. Özellikle uydu görüntülerinde dikkat çeken Zagros kıvrımları, yüz milyarlarca varil petrol ve büyük miktarda doğalgaz barındırıyor. Haritalarda kuzeybatı-güneydoğu doğrultusunda uzanan, sosis şeklini andıran uzun sahalar, bu büyük kıvrım yapılarının bir yansımasıdır. Bu alanlar, güney İran’dan kuzeydoğu Irak’a kadar uzanan yüzlerce farklı sahayı içerir.
Petrol ve gaz yapıları
Arap Levhası tarafında ise geniş kubbe yapıları, dünyanın en büyük rezervlerinden bazılarını oluşturur. Suudi Arabistan’daki Ghawar sahası, 70 milyar varilin üzerinde üretim kapasitesiyle dünyanın en büyük petrol sahası olarak bilinir. Katar ve İran’ın paylaştığı South Pars–North Dome doğalgaz sahası ise en az 1.300 trilyon fit küp gaz rezervine sahiptir; bu miktar enerji açısından 200 milyar varilden fazla petrole eşdeğer.
Rezervuar kayaçlar açısından en kritik rolü ise kireçtaşları oynar. Bu kayaçların kısmen çözünmüş olması, petrol ve gazın içlerinde daha kolay hareket etmesini sağlar. Zagros bölgesinde akış, levha çarpışmaları sonucu oluşan çatlaklar üzerinden gerçekleşirken; Suudi Arabistan’daki Ghawar sahasında yer alan Arab-D rezervuarı ve Zagros’taki Asmari kireçtaşları gibi yapılar, yüzlerce hatta binlerce kilometrekarelik alanlara yayılan yüksek kaliteli depolama alanları sunar.
Gelecekte ne bekleniyor?
Tüm bu jeolojik avantajların sonucu olarak, dünya üzerindeki kara alanlarının yalnızca yaklaşık yüzde 3’lük bir bölümünü kapsayan Basra Körfezi bölgesi, küresel konvansiyonel petrol rezervlerinin yaklaşık yarısını ve doğalgazın yüzde 40’ını barındırıyor.
ABD Jeoloji Araştırmaları Kurumu’nun (USGS) değerlendirmelerine göre, bölgede bir asrı aşkın süredir devam eden arama ve üretim faaliyetlerine rağmen hâlâ keşfedilmeyi bekleyen önemli miktarda petrol ve gaz bulunuyor. Kurumun 2012 tarihli raporunda, Arap Yarımadası ve Zagros Dağları’nı kapsayan bölgede, halihazırda bilinen rezervlere ek olarak 86 milyar varil petrol ve 336 trilyon fit küp doğalgaz daha bulunabileceği öngörüldü.
Ayrıca, ABD’de 2000’li ve 2010’lu yıllarda geliştirilen yatay sondaj ve hidrolik kırma (fracking) gibi tekniklerin bölgede uygulanmasıyla üretimin daha da artırılması mümkün olabilir. Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri bu yöntemleri sahalarında denemeye başladı.
Bu tekniklerin ne ölçüde başarılı olacağı henüz netlik kazanmış değil. Ancak mevcut araştırmalar, söz konusu teknolojilerin bölgedeki üretim potansiyelini daha da yukarı taşıyabileceğine işaret ediyor.
Kaynak: Gazete Oksijen
