Paul Mozur, Adam Satariano, Aaron Krolik / New York Times
Uganda'da teknoloji geliştiricisi Ernest Mwebaze, geçen yıl ülkesinde konuşulan çok sayıdaki dile uyarlanmış bir yapay zeka sistemi geliştirirken, hangisinin kendisine yardımcı olabileceğini görmek için Amerikan ve Çin araçlarını test etti.
Kazanan Çin oldu.
Mwebaze'nin aktardığına göre Çinli internet devi Alibaba'nın yapay zeka modeli, Uganda'da konuşulan onlarca dili Meta veya Google'ın sunduğu herhangi bir modelden daha iyi işledi. Üstelik ucuzdu ve Mwebaze modeli kendi verileriyle özelleştirebiliyordu.
Daha önce Google'da araştırmacı olarak çalışan Mwebaze, "Mümkün olduğunca ucuza bir şeyler geliştirmek ama aynı zamanda bunların gerçekten iyi çalışmasını istiyoruz" dedi. Sunflower adını verdiği sistemi artık Uganda genelinde kullanılıyor. Çiftçiler de bu sistem aracılığıyla yerel lehçelerde hava durumu bilgileri ve tarımsal tavsiyeler alıyor.
47 yaşındaki Mwebaze, son bir yılda Çin'in yapay zeka modellerine yönelen Afrika'daki binlerce geliştiriciden biri. Kenya'da girişimciler bu modelleri hukuk ve iş dünyasına yönelik hizmetleri daha verimli hale getirmek için kullanıyor. Nijerya'da lise öğrencilerine eğitim veren araçlar geliştirildi. Gana'da ise geliştiriciler yerel sohbet botları oluşturuyor.
Çin'in yapay zeka modelleri, özellikle gelişmekte olan ülkelerde hızla yükseliyor. İnsanlar mümkün olan en düşük maliyetle en iyi sistemi kullanmanın yollarını arıyor. OpenAI ve Anthropic gibi önde gelen Amerikan yapay zeka şirketlerinin kapalı ve ücretli modellerinin aksine, Çin sistemleri herhangi bir ödeme veya onay gerektirmeden indirilebiliyor ve değiştirilebiliyor.
Çinli "açık kaynaklı" modeller, kullanıcıların 400 yapay zeka modeli arasından seçim yapabildiği OpenRouter'daki toplam yapay zeka kullanımının yaklaşık yarısını oluşturuyor. New York Times'ın 8 milyon müşterinin verileri üzerinde yaptığı analize göre bu oran bir yıl önce yüzde 25'in altındaydı. Çin modelleri ayrıca bir başka yapay zeka veri tabanı olan Hugging Face'te en çok indirilen 25 açık kaynaklı sistemin 19'unu oluşturuyor.
Kenya, Uganda ve diğer ülkelerde geliştiriciler, politika yapıcılar ve yöneticilerle gerçekleştirilen onlarca röportaj, maliyetin, bilgi işlem kaynaklarının, veri kontrolünün ve özelleştirme imkanının bir modelin nerede üretildiğinden daha önemli hale geldiğini ve yapay zeka pazarının hızla değiştiğini ortaya koyuyor. Çoğu zaman geliştiriciler en ileri yapay zeka teknolojisini aramıyor. Sınırlı kaynaklarla yeterince iyi çalışan bir sistem istiyorlar.
Geliştiricilerin ifadesiyle Çin modellerini kullanmak bir eve sahip olmaya, ABD modellerini kullanmak ise ev kiralamaya benziyor. Geliştiriciler sıfırdan bir model eğitmek için milyonlarca dolar harcamak yerine Çinli bir sistemi indirip bunun üzerine tamamen yeni bir ürün geliştirebiliyor ve esas olarak yalnızca sunucu maliyetlerini ödüyor. Buna karşılık ABD modelleri, yapılan işe bağlı olarak abonelik ve başka ücretler gerektiren, herkese aynı şekilde sunulan teknolojiler olarak öne çıkıyor.
"Toyota aynı işi yaparken neden Ferrari alayım"
Nairobi'de Dotsavvy adlı dijital pazarlama ajansını yöneten girişimci Moses Kemibaro, bilgi işlem altyapısı gibi maliyetler de hesaba katıldığında Çin modellerinin yüzde 90'a kadar daha ucuz olabileceğini belirterek, "Bir Toyota hatchback aynı işi yapabiliyorken çocukları okula götürmek için neden pahalı bir Ferrari kullanasınız?" dedi.
Çinli yetkililer, Afrika'daki kazanımlarının gelecekte yaşanacakların habercisi olmasını umuyor. Geçen ay yeni Çin yapay zeka sistemleri Wall Street ve Silikon Vadisi'ni sarsarken, Washington'da ABD'nin teknoloji alanındaki hakimiyetinin zayıflayabileceğine yönelik endişeleri artırdı.
Çin lideri Şi Cinping, yapay zekayı yumuşak bir güç aracı olarak kullanıyor. Temmuz ayında Şanghay'da düzenlenen bir konferansta Çin modellerini daha güvenilir ve daha ucuz olarak tanımlayan Şi, yapay zekanın sağladığı faydaların paylaşılmaması halinde bunun "yeni tarihsel adaletsizlikler" yaratacağı uyarısında bulundu. Kenya, Etiyopya, Güney Afrika ve diğer yedi Afrika ülkesi, uluslararası işbirliğini teşvik etmek amacıyla etkinlikte Çin ile bir yapay zeka anlaşması imzaladı.
Çinli şirketler aynı zamanda Afrikalı geliştiricilere ücretsiz bilgi işlem kaynakları ve doğrudan mühendislik desteği sunarak onları kendilerine çekmeye çalışıyor. Geliştiricilerin aktardığına göre Afrika'da satılan Çin üretimi birçok akıllı telefon, Çinli yapay zeka araçları önceden yüklenmiş şekilde geliyor.
Bununla birlikte Çin'in yapay zeka sektörü de çeşitli zorluklarla karşı karşıya. Şirketler kullanıcılarından para kazanmakta zorlanırken, veri güvenliği ve Pekin yönetimiyle bağlantıları konusunda soru işaretleri bulunuyor. Birçok Afrikalı geliştirici de özellikle kodlama gibi teknik görevler için Amerikan yapay zeka modellerine ödeme yapmaya devam ediyor.
Yine de Afrika'daki deneyim, küresel yapay zeka rekabetinin artık iki atlı bir yarışa dönüştüğünü gösteriyor.
Nairobi merkezli bankacılık yazılım şirketi Craft Silicon'ın CEO'su Kamal Budhabhatti, her iki tarafın da çekim gücünü hissediyor. Kısa süre önce şirketinin teknoloji sistemlerini Anthropic'in programlama aracı Claude Code ile yeniden geliştirdi. 10 kişilik bir ekip, daha önce 100 mühendisin çalıştığı bir projeyi yarı sürede tamamladı. Budhabhatti, faturanın yüksek olduğunu ancak sağlanan hızın buna değdiğini söyledi.
Çinli teknoloji devi Huawei de Çin sistemlerine geçmesi için Budhabhatti'nin kapısını "inanılması güç bazı teşviklerle" çaldı. Teklifler arasında bir yıllık ücretsiz bilgi işlem hizmeti ve şirketin genel merkezine yapılacak bir gezi de bulunuyordu.
Budhabhatti, "Hayır demek çok zor" dedi.
Çin modeli
Nairobi'nin yaklaşık 80 kilometre güneydoğusunda, Kenya'nın Çin teknolojisiyle gerçekleştirdiği en büyük işbirliklerinden biri savananın ortasında yarı tamamlanmış halde duruyor.
Planlı bir şehir olan Konza Technopolis, 18 yıl önce Kenya'nın Silikon Vadisi'ne yanıtı olarak duyuruldu. "Silicon Savannah" olarak iddialı biçimde markalaştırılan bölge bugün boş bulvarlardan ve iskelet halindeki binalardan oluşan bir alan görünümünde ve güçlü bir Çin gözetim sistemi tarafından izleniyor.
Elektrikli çitlerin arkasında bulunan gri bir bina olmasa burası başarısız bir deney gibi görünebilirdi. Çin kredileriyle finanse edilen ve Huawei tarafından inşa edilen bu yapı, Kenya hükümetinin bilgi işlem faaliyetlerini yürüten bir veri merkezi.
Çinli şirketler 20 yıldır Afrika'nın telekomünikasyon ağlarını kuruyor ve yollarını inşa ediyor. Kenya'nın büyük başarı elde eden mobil para sistemi M-Pesa da Huawei teknolojisi üzerinde çalışıyor.
Teknoloji alanındaki bu bağlar Çin'e kıtada bir dayanak noktası sağladı ve Çin şimdi bunu yapay zeka satmak için kullanıyor. Konza'da tanıtılan projelerden biri, telekomünikasyon dolandırıcılığıyla mücadele etmek amacıyla Çinli yapay zeka şirketi DeepSeek'in teknolojisini kullanacak.
ABD'nin ihracat kontrolleri nedeniyle gelişmiş çiplere erişimi kısıtlanan Çinli şirketler, Silikon Vadisi'ndeki rakipleri kadar büyük harcamalar yapamadı. Bunun yerine yapay zeka modellerini açık kaynaklı olarak ücretsiz sundular ve kullanıcıları ABD'li rakiplerinden uzaklaştırmayı umdular.
İlk başta bu strateji kaybedilecek bir bahis gibi görünüyordu. Açık kaynaklı yapay zekaya ABD hakim durumdaydı. Meta, dünya çapında geliştiricilerin kullandığı Llama adlı modeli sunuyordu. Ancak yaşanan bazı aksaklıkların ardından Meta CEO'su Mark Zuckerberg kapalı modellere daha fazla yöneldi.
Açık modeller geliştiren Amerikan girişimi Arcee AI'ın kurucu ortağı Lucas Atkins, "Bu çok büyük bir boşluk bıraktı. Çinlilerin bu boşluğa girerek patlama yapmasına imkan sağladı" dedi.
Atılımlar hızla geldi. Aralık 2024'te DeepSeek'in bir yapay zeka modeli, maliyetin çok küçük bir bölümüyle en iyi modellerin performansına ulaştı. Geçen ay ise Çinli yapay zeka laboratuvarı Moonshot AI, kodlama yetenekleri önde gelen Amerikan sistemlerine yaklaşan bir model piyasaya sürdü.
Kenya'daki geliştiriciler Çin modellerini hızla benimsedi.
Michael Michie, EverseTech'te Kenya'daki bankalar ve kamu kurumları için yapay zeka sistemleri geliştiriyor. Müşterileri fiyat konusunda hassas olduğu için neredeyse her şeyi Çin'in açık kaynaklı modelleri üzerinde geliştiriyor. Michie'ye göre şirketler en gelişmiş teknolojiyi değil, bu teknolojiyi kullanmanın en ucuz yolunu istiyor.
"İnsanların bunu kimin geliştirdiği konusunda bu kadar endişelenmesi gerektiğini düşünmüyorum" diyen Michie, "Odaklanılması gereken şey şu olmalı: İhtiyacınız olan kabiliyeti sağlıyor mu?" ifadelerini kullandı.
Birçok geliştirici, Çinli şirketlerin kendilerini öncelikli müşteriler gibi gördüğünü, ABD'li şirketlerin ise bölgede neredeyse hiç varlık göstermediğini söyledi.
Nairobi'de yaşayan ve daha önce Amazon Web Services'ta (AWS) başdanışman olarak görev yapan Ahmet Acar, Anthropic'in geliştirici programına katılmanın uzun bir değerlendirme süreci gerektirdiğini söyledi. Alibaba'nın programına katılması ise yalnızca birkaç dakika sürdü.
Acar, "Çinlilerde süreç şöyleydi: 'Hey, bunu yapabiliyor musun? Burada mı yaşıyorsun? Tamam dostum, git ve keyfine bak'" dedi.
Uyandırma çağrısı
Haziran ayında Nairobi'deki yüksek bir binada, Kenya'nın teknoloji alanındaki üst düzey kamu görevlilerinden biri, Anthropic'in Trump yönetiminin talebi üzerine güçlü modeli Fable'a erişimi kestiğinde şaşırdığını söyledi.
Kenya Enformasyon, İletişim ve Dijital Ekonomi Bakanlığı Müsteşarı John Tanui, bunun dünya için bir "uyandırma çağrısı" olduğunu söyledi. Tanui'ye göre bu ani hamle, ABD modellerine bağımlı olmanın riskler taşıyabileceğine yönelik bir uyarıydı.
Daha önce Huawei'de çalışan ve bir dönem Konza Technopolis projesini yöneten Tanui, hem Çin'in hem de ABD'nin Kenya'ya taraf seçmesi için baskı yaptığını söyledi. Ancak kendisi her iki taraftan da yararlanmayı planlıyor.
Tanui, "Ne Batı'ya ne de Doğu'ya yaslanıyoruz" dedi.
Ortada kalmak ise kolay değil. Geliştiriciler başka yerlerde kontrol edilen sistemler üzerine ürünler geliştiriyor. Bu da teknolojinin hiçbir uyarı yapılmadan geri çekilebileceği, değiştirilebileceği veya yeniden fiyatlandırılabileceği anlamına geliyor. Bazıları ABD'ye bağımlı olmaktan endişe ederken bazıları da Çin'e güvenmiyor.
Craft Silicon'dan Budhabhatti, Huawei'nin sunduğu cömert teşvikleri değerlendirdiğini ancak temkinli davrandığını söyledi. Müşterilerinin büyük bölümünü uluslararası bankalar oluşturuyor ve bu bankalar kullandıkları yazılımlarda Çin donanımının yer almamasını talep edebilir.
Çin modelleri de her zaman güvenilir olmadı. Nairobi merkezli girişim Qhala'nın kurucusu Shikoh Gitau, 2024'te ülkedeki üniversite giriş sınavlarından önce DeepSeek'in Çin'de erişime kapatıldığı dönemi hatırlattı. Amaç kopya çekilmesini önlemekti ancak bu karar Gitau'nun şirketi gibi Afrikalı işletmelerin faaliyetlerini de aksattı. Şimdi ise Amerikan modelleri Beyaz Saray'ın vereceği bir kararla ortadan kalkabilir.
Gitau, "En azından Çin'in modellerini bilgisayarıma indirip kendim çalıştırabiliyorum" dedi.
Bazıları ise yapay zeka etrafındaki siyasi çekişmelerden doğrudan zarar gördü. Mwebaze'nin Uganda'daki sohbet botu hizmeti Sunflower, bağımsız medya araştırma kuruluşu China Media Project'ten bir araştırmacının sisteme Çin hakkında sorular sormasıyla sorun yaşadı. Sunflower, Çin'i bir demokrasi olarak tanımladı ve ülkenin Uganda'daki ekonomik ve çevresel etkilerine ilişkin soruları geçiştirdi.
Çin devlet medyası Sunflower'ı övdü ve Huawei, bulut hizmetlerini kullanması için Mwebaze ile iletişime geçti.
Yapay zekayı toplumsal fayda için kullanmaya odaklanan kar amacı gütmeyen Sunbird AI'ın kurucusu Mwebaze, yaşananlardan rahatsız oldu. Şimdi akıllı telefon kullanıcılarına yönelik bir ürün geliştirmek için Google'ın açık kaynaklı modeli Gemma'yı kullanıyor.
Mwebaze, "Jeopolitikte yanlış tarafta olmadığımızdan emin olmamız gerekiyor" dedi.
© 2026 The New York Times Company
