Katrina Miller / New York Times
Ay, Güneş'i tamamen örterek Dünya üzerine yüz binlerce kilometre uzunluğunda bir gölge düşürecek ve dünyanın bir bölümünü geçici bir karanlığa gömecek. Olay, ABD doğu saatiyle 12.08'de kuzey Rusya'nın en ucunda başlayacak, ardından Grönland, İzlanda ve Atlantik Okyanusu üzerinden dönerek İspanya'nın kuzeyini ve Portekiz'in küçük bir köşesini geçip Akdeniz'de sona erecek. Avrupa'nın diğer bölgelerinde, kuzeybatı Afrika'da ve Kuzey Amerika'nın bazı kesimlerinde ise Ay, Güneş'in yalnızca bir bölümünü örtecek.
Tam güneş tutulması nasıl oluşur?
Ay, Dünya ile Güneş mükemmel şekilde sıralandığında Güneş'in yüzeyini geçici olarak görüşten gizler; gökyüzünde geride, Güneş'in dış atmosferi tarafından çevrelenmiş siyah bir disk bırakır. Tam güneş tutulmaları kozmik bir tesadüf sayılır: Ay, Güneş'ten yaklaşık 400 kat küçüktür, ama Dünya'ya da yaklaşık 400 kat daha yakındır; bu da ikisinin gökyüzünde aynı büyüklükte görünmesini sağlar. Tam bir güneş tutulmasının gerçekleşmesi için Güneş, Ay ve Dünya'nın uzayda kusursuz biçimde hizalanması gerekir. Bu hizalanmanın oluşturduğu Ay gölgesinin iç kısmına umbra denir; Dünya üzerinde nispeten dar bir yol izleyen umbranın altında kalanlar da tam tutulmayı yaşar. Gölgenin dış kısmı olan penumbra altında kalanlar ise Güneş'in yalnızca bir bölümünün örtüldüğü kısmi bir tutulma görür.
Tutulma sırasında neler yaşanacak?
Tam tutulma yolunda olay, kısmi bir tutulmayla başlayacak: Ay, Güneş'in kenarından ısırık alır gibi yüzeyini yavaş yavaş örtmeye başlayacak; bu aşama yaklaşık bir saat sürecek. Ardından tutulmanın en çarpıcı bölümü gelecek: yalnızca birkaç dakika süren tam tutulma aşaması. Bu sırada Güneş'in koronası görünür hale gelecek ve çıplak gözle bakmak güvenli olacak. Sonra Güneş, Ay'ın arkasından yeniden belirmeye başlayacak; bu da başka bir kısmi tutulma yaratacak ve Ay, Güneş'ten yavaşça uzaklaşırken dünya normal aydınlığına dönecek. Tutulmanın süresi izlenen konuma göre değişse de, bütün aşamalar yaklaşık iki saat içinde gerçekleşecek.
Tam tutulma anında neler hissedilir?
Tutulma en yüksek aşamasına yaklaştıkça hava soğuyacak, ışık kararacak, gölgeler keskinleşecek ve büyüyen tutulmanın küçük hilal izdüşümleri bu gölgelerin içinde belirecek. Tam tutulma sırasında gökyüzü derin bir alacakaranlığa bürünür, sıcaklık belirgin biçimde düşer ve ufukta 360 derecelik bir gün batımı görünümü oluşur. Hayvanlar da tepki verir: Araştırmacılar arıların vızıldamayı, kuşların ötmeyi kestiğini, cırcır böceklerinin ise sesini yükselttiğini belgelemiş. Güneş'in koronasının yanı sıra parlak yıldızlar ve gezegenler de görünür hale gelir. NASA'ya göre bu tutulmada tam karanlık evresi kısa sürecek; çoğu yerde iki dakikadan az olacak.
Güzergah ve zamanlama
Tutulma, Ay'ın Güneş'i örtmeye başlayacağı kuzey Rusya'nın seyrek nüfuslu tundra bölgesinde çarşamba günü saat 12.08'de (ABD doğu saati) başlayacak; buradaki izleyiciler tam tutulmayı ilk kez saat 12.58 gibi erken bir saatte görecek. Ay'ın gölgesi Kuzey Kutbu'na çok yaklaşarak Arktik Okyanusu üzerinden geçecek, saat 13.13'te kuzeydoğu Grönland'a ulaşacak ve 13.43 civarında batı İzlanda kıyısına varacak. Ardından tutulma Atlantik Okyanusu'nu geçerek İspanya kıyısına doğru ilerleyecek, tam tutulma İspanya'da en erken 14.26'da görülebilecek. Ay'ın gölgesi Balear Adaları'nı (Mayorka, Menorka ve İbiza) geçerek karadaki son izleyiciler tam tutulmayı yaklaşık 14.33'te yaşayacak.
İzlemek için en iyi yerler
Tutulmayı izlemek için en iyi yer, genellikle tam tutulma yoludur; bu tutulmanın yolu genel olarak 300 kilometreden dar. Yolun büyük bölümü ıssız ve ulaşımı zor bölgelerden geçiyor. Grönland'da tam tutulmanın büyük kısmı kalıcı yerleşimi olmayan bir bölgede yaşanacağı için birçok kişi tutulmayı denizden izlemeyi tercih ediyor.
Karadaki popüler noktalardan biri, tutulma yolunun orta hattına yakın olan İzlanda'nın başkenti Reykjavik; burada tam tutulma yerel saatle 17.48'de gerçekleşecek ve yalnızca bir dakika sürecek. Reykjavik ve İzlanda'nın diğer bölgelerindeki gökyüzü gözlemcileri bulutlu havayla karşılaşabilir; İspanya'da Valencia ve İbiza gibi bazı yerlerde ise daha açık gökyüzü ve daha sıcak hava bekleniyor. İbiza'da tam tutulma yerel saatle 20.32'de gerçekleşecek ve yaklaşık bir dakika sürecek. León ve Burgos gibi İspanya'nın daha sakin kırsal bölgelerinde de turist akınının olması bekleniyor.
Tam tutulma yolunda değilseniz
Ay'ın gölgesinin dış kısmında kalıp tam tutulma yolunda olmayan izleyiciler kısmi bir güneş tutulması görecek; bunun ne kadar belirgin olacağı, kişinin tutulma yolunun orta hattına ne kadar yakın olduğuna bağlı. ABD'de kısmi tutulma en çok Alaska ve kuzeydoğuda görülecek.
Grönland'ın başkenti Nuuk'ta Güneş'in yaklaşık yüzde 80'i örtülecek. Anakara Avrupa'da Güneş'in yüzde 90'ından fazlasının örtüleceği şehirler arasında Lizbon, Barselona, Madrid, Paris, Milano, Londra ve Dublin bulunuyor; kuzeybatı Afrika kıyı şeridinde Cezayir ve Kazablanka'da da Güneş derin biçimde örtülecek. Tutulmayı tam olarak görmek isteyip tam tutulma yoluna ulaşamayanlar için NASA ve diğer kuruluşlar canlı yayın sağlıyor.
Güvenli izleme yöntemleri
Özel koruyucu ekipman olmadan Güneş'e doğrudan bakılmaması gerekiyor; çıplak gözle birkaç saniye bile bakmak bulanık görme ya da kalıcı kör noktalar dahil kalıcı hasara yol açabiliyor. Bir güneş tutulmasını koruyucu ekipman olmadan izlemenin güvenli olduğu tek an, tam tutulma anı. Ay, Güneş'in yüzeyinden çekilmeye başladığı andan itibaren yeniden koruyucu gözlük takılması gerekiyor. Uygun seçenekler arasında kağıt gözlükler ya da güneş gözlemcileri bulunuyor; geçmiş bir tutulmadan kalan ekipman kullanılacaksa çizik ya da hasar izi taşıyanların atılması öneriliyor. NASA'ya göre kağıt gözlük ya da gözlemci takarken dürbün, kamera ya da teleskop gibi optik cihazlarla Güneş'e bakmak güvenli değil; bu şekilde izlemek isteyenlerin cihazları için özel bir güneş filtresi satın alması gerekiyor. Koruyucu gözlük bulunamazsa, tutulmanın görüntüsünü yere ya da güvenli bir yüzeye yansıtan ev yapımı bir iğne deliği kamerasıyla dolaylı olarak izlemek de mümkün.
Diğer tutulma türleri ve sıradaki tutulmalar
Önümüzdeki iki yıl güneş tutulmaları açısından zengin geçecek: 2 Ağustos 2027'de Fas ve Mısır'ın bazı bölümlerini kapsayan Kuzey Afrika'da tam bir tutulma yaşanacak, 2028'in ortasında ise Avustralya'yı kesecek başka bir tam güneş tutulması gerçekleşecek. Şubat 2027 ve Ocak 2028'de de Güney Amerika'nın bazı bölgelerinden geçecek iki halkalı güneş tutulması daha bekleniyor; Ocak 2028'deki tutulmanın yolundaki bazı bölgelerde tutulma 10 dakikadan uzun sürecek.
© 2026 The New York Times Company
Kaynak: Gazete Oksijen
