Li Yuan / New York Times
Çin’in popüler sitesi Bilibili’de son iki haftanın en çok ilgi gören videolarından biri, evsiz bir insan olarak nasıl hayatta kalınacağına ilişkin yarı ciddi bir rehber.
Video, “malzemelerin” sürekli yenilendiği çöp kutularının yakınında uyumayı, nemden korunmak için karton kullanmayı ve güvenlik kameralarından uzak durmayı öneriyor. 6 milyondan fazla izlenen video, kısa süreliğine platformun en çok izlenen ikinci videosu oldu.
İzleyiciler videoya, Komünist Gençlik Birliği’nin siyasi eğitim programının adı olan “Gençlik Çalışması” ve “2026’da gençler için zorunlu ders” adlarını taktı.
Çin Komünist Partisi yıllardır “pozitif enerjiyi” ülkenin internet ortamındaki hakim ruh hali haline getirmeye çalışıyor. Parti, çevrim içi platformların ekonomik başarı, partiye minnettarlık ve Çin’in geleceğine duyulan güven anlatılarını öne çıkarmasını istiyor.
Hoşnutsuzluk zaman zaman felaketler, skandallar veya hükümetin özellikle sert müdahalelerinin ardından patlak verdi. Ancak son dönemde farklı bir şeyler yaşanıyor. Karamsarlık kalıcı hale geliyor. Gündelik sosyal medya akışının bir parçasına dönüşüyor ve zaman zaman yıkıcı bir niteliğe bürünebiliyor.
Çin’in ekonomik büyümesi yavaşlıyor. Uzun süredir devam eden emlak krizi, birçok ailenin en büyük varlığının değerini azaltırken, iş bulmak zorlaşıyor ve iş güvencesi azalıyor. Ekonomik sıkıntı derinleştikçe daha fazla sosyal medya kullanıcısı neşeli ve itaatkâr bir kamusal görüntü sergilemekten vazgeçiyor; sansürün zaman zaman silebildiği ancak kolay kolay çürütemediği karşı anlatılar oluşturuyor.
RedNote, Douyin, Weibo ve diğer popüler platformlarda düşük ücretler, işsizlik, düşen emlak fiyatları ve geleceğe ilişkin korkular hakkında sayısız paylaşımla karşılaşmak mümkün. Bazıları yaşadıkları zorlukları kara mizaha dönüştürüyor. Bazıları ise resmi paylaşımları ve etiketleri ele geçirerek propagandayı alay konusu haline getiriyor.
Çin’in sansür mekanizması hâlâ interneti kontrol ediyor. Ancak uzun süren ekonomik sıkıntılar, partinin ülkenin durumuna ilişkin tercih ettiği anlatıyı sürdürmesini giderek zorlaştırıyor.
Çin’de resmi genç işsizlik oranı temmuz ayında yüzde 17,9’a ulaştı. Ülkede 200 milyondan fazla kişi, yani çalışan nüfusun dörtte birinden fazlası, hükümetin “esnek istihdam” olarak adlandırdığı sistemde çalışıyor.
Xiaohongshu olarak da bilinen RedNote’ta insanları paralarına sıkı sıkıya sahip çıkmaya çağıran bir etiket yaklaşık 120 milyon kez görüntülendi.
Çinli gençler iş bulmakta zorlanırken evlilikten ve çocuk sahibi olmaktan da uzaklaşıyor. Güvenceye kavuşmak için kendilerine önerilen yolları izleyen orta yaşlı insanlar ise artık hayatlarında aldıkları önemli kararların birer yük haline gelmiş olabileceğini düşünüyor.
RedNote’taki bir paylaşımda, “Bu ortamda ev almadıysanız, araba almadıysanız, yatırım yapmadıysanız veya erken evlenmediyseniz kazandınız” ifadeleri yer aldı. Paylaşımda, en çok çabalayan 1980’lerde doğmuş insanların muhtemelen en büyük kaybedenler olduğu belirtildi. Gönderi yaklaşık 2 bin beğeni aldı.
Eleştiriler zaman zaman yasaklı bölgelere, yani Çin lideri Şi Cinping’e ve Komünist Parti yönetimine kadar uzanıyor.
Kasım ayında Douyin’de “yichou wannian” deyimini açıklayan bir paylaşımın yorum bölümü adeta patladı. Kelime anlamıyla “10 bin yıl boyunca kötü kokmak” anlamına gelen deyim, bir kişinin sonsuza kadar kötü şöhretle hatırlanmasını ifade ediyor. Kullanıcılar, Çin’deki konuşmalarda genellikle yalnızca “o” diye anılan Şi’ye üstü kapalı göndermelerde bulundu. Bir yorumda, “O kendi liginde” denildi.
İnternette “Teacher Li” takma adıyla tanınan Li Ying, X sosyal medya platformunda Çin hakkında sansürsüz bilgilerin toplandığı popüler bir hesap yönetiyor. Li ve ekibi Çin sosyal medya dünyasını yakından takip ediyor. Li, bu yıl karamsar ve hatta düzen karşıtı paylaşım ve yorumlarda bir artış gördüklerini söyledi.
Li, “2022’de Şi Cinping’le alay eden tek bir çevrim içi yorum görsek, çok az insan böyle şeyler söylemeye cesaret ettiği için bunu paylaşmaya değer bulurduk. Bugün bunlardan o kadar çok görüyorsunuz ki artık neredeyse dikkatinizi bile çekmiyor” ifadelerini kullandı.
Li’ye göre ekonomi kötüleştikçe insanlar daha önce düşünmelerine gerek olmayan soruları sormaya başladı. Pek çok kullanıcı kişisel şikayetlerinin siyasi olarak değerlendirilebileceğinin farkında olmayabilir. Örneğin Li, RedNote’ta bazı kamu çalışanlarının kaç aydır maaş alamadıklarını araştırdığını söyledi.
Sosyal medya kullanıcıları açısından tek tek paylaşımlar kişisel bir düşünce veya şikayet gibi görünebilir. Ancak bunlar bir araya geldiğinde, ilerleme ve refaha dayanan resmi anlatıyla çelişen bir Çin tablosu ortaya koyuyor.
Bazı kullanıcılar ise sosyal medyayı bilinçli olarak bir muhalefet aracı şeklinde kullanıyor ve resmi propagandayı bu amaç doğrultusunda tersine çeviriyor. Douyin’de Komünist Parti’nin dünyanın en büyük partisi olduğunu ilan eden bir video, ağlayan yüz emojilerinin eğik ve ters eğik çizgilerle bölündüğü, birbirinin neredeyse aynısı 41 bin yorum aldı.
Bu taktik, kullanıcılar hükümetin ve devlet medyasının hesaplarına yöneldiğinde özellikle etkili hale geliyor. Geçen ay devlet bağlantılı bir medya kuruluşunun paylaşımında, Çin’in insanlı uçuşu Batı’dan yüzyıllar önce Ming Hanedanı döneminde icat ettiği öne sürüldü. Paylaşım çok sayıda alaycı yorum aldı. Bir kullanıcı, “Çin’in kazandığını duymadan bir gün geçirirsem yoksunluk belirtileri gösteriyorum” diye yazdı. Bir başkası ise “İki günlük hafta sonunu ne zaman icat edeceğiz?” diye sordu.
Viyana Üniversitesi’nde çağdaş Çin siyaseti profesörü olan Christian Göbel, bu taktiği “yıkıcı güçlendirme” olarak adlandırıyor. Kullanıcılar kendi kitlelerini oluşturmaya çalışmak yerine resmi paylaşımların erişiminden yararlanırken aynı zamanda bu paylaşımların vermek istediği mesajı baltalıyor.
Çin’in internet sansürü son 10 yılda giderek daha acımasız hale geldi. Bu durum, karamsar paylaşımların ve alaycı yorumların ulaştığı devasa hacmi daha da dikkat çekici kılıyor. Aynı zamanda bazı paylaşımların neden geniş kitlelere ulaşacak kadar uzun süre yayında kalabildiğini, bazılarının ise hızla ortadan kaldırıldığını anlamak güç.
Hükümet “negatif enerjiyi” bastırmaya çalışıyor. Devlet Güvenlik Bakanlığı 2023 yılında “Çin ekonomisini kötüleme” girişimlerini bir güvenlik ve siyasi mesele olarak nitelendirdi. Geçen yıl ise internet düzenleyicisi, platformlara sıkı çalışmanın veya eğitimin işe yaramadığı yönündeki iddiaların yanı sıra aşırı karamsarlık yayan mizah içeriklerini ve şakaları bastırma talimatı verdi.
Devlet Güvenlik Bakanlığı nisan ayında yayımladığı bir makalede, adı açıklanmayan yabancı bir kuruluşu “yatarak direnme” akımını benimseyen fenomenlere para vererek “Çinli gençlerin zihinlerini bulandırmakla” suçladı. “Yatarak direnme”, kasvetli ekonomik gelecek karşısında çabalamanın anlamsız olduğuna inanan genç Çinliler arasında giderek büyüyen bir eğilim.
Bu suçlama başka bir karşı anlatıyı beraberinde getirdi. Weibo’daki ilgili bir etiket altında kullanıcılar “yatarak direnme” akımını işsizlik, düşük ücretler ve ağır çalışma koşullarıyla ilişkilendirdi. Bazıları hükümetin çaresiz olup olmadığını sorguladı. Bir kullanıcı, “Katır çalışmayı bıraktığında toprak sahibi para kazanamaz” diye yazdı.
Bakanlık makalenin yorum bölümünü kapattı.
Göbel, “Bunun gerçekten kontrol altına alınıp alınamayacağını bilmiyorum. Bütün bunları ortadan kaldırmaya çalışacak herhangi bir anlatı, acı çeken insanlara hakaret olur” dedi.
© 2026 The New York Times Company
