Andrew Higgins / New York Times
Dünya genelinde gümrük tarifeleri yükselirken ve ABD Başkanı Donald Trump onlarca yıllık küreselleşme döneminin sona ereceğini ilan ederken, Çin yönetimi tropikal bir adayı bu durumun tam tersine gittiğinin kanıtı olarak öne çıkardı.
Çin’in güney kıyısı açıklarında yer alan ve Singapur’un 50 katı büyüklüğünde ve aynı zamanda bir eyalet olan Hainan Adası geçen ay çoğu ithal üründe tarifeleri kaldırdı, şirketler ve bireyler için vergileri önemli ölçüde düşürdü ve kendisini dünyanın en büyük “serbest ticaret limanı” ilan etti.
Çin yönetimi, Hainan’ı dünyayla iki yönlü ticarete hazır olduğunun bir simgesi olarak tanımladı.
Çin Devlet Başkanı Şi Cinping, Hainan’ı “yeni dönemde Çin’in dışa açılımına öncülük eden önemli bir geçit” olarak nitelendirdi.
Mao sonrası reform ruhuna gönderme
Pekin’in sunduğu tabloya göre, Hainan’daki gümrüksüz ticaret denemesi, Çin’de Mao Zedong’un 1976’daki ölümünün ardından başlayan erken reform döneminin ruhunu hatırlatıyor. Komünist Parti, o dönemde sosyalist dogmalardan vazgeçerek belirli bölgelerde cesur serbest piyasa politikalarını test etmeye başlamıştı. Başarılı olan uygulamalar daha sonra ülke geneline yayılmıştı.
Ancak Çin’in küresel ticaretteki konumu bugün çok farklı. Ülke, dünyanın tartışmasız en büyük üretim gücü ve ikinci büyük ekonomisi haline geldi.
Şi Cinping, defalarca kendi kendine yeterliliğin altını çizdi ve Çin’in hiçbir yabancı kaynağa bağımlı olmamasını sağlamaya çalıştı. Geçen yıl Çin’e yaklaşık 1 trilyon dolarlık devasa bir ticaret fazlası kazandıran yüksek tarifeler ve ihracat odaklı politikaları değiştirmeye ise pek ilgi göstermedi.
“Ulusal açılımın öncüsü değil”
Avustralya merkezli bir düşünce kuruluşu olan Lowy Institute’te Doğu Asya kıdemli uzmanı Richard McGregor, “Hainan’ın ulusal ekonominin daha geniş ve sistematik bir şekilde açılmasının öncüsü olduğuna dair hiçbir işaret yok” dedi.
McGregor, “Rekor düzeyde ticaret fazlalarının olduğu bir dönemde,” Hainan’ın serbest ticaret antreposu olarak üstlendiği yeni rolün “siyasi ve halkla ilişkiler açısından güçlü bir yem ve değiştirme kokusu taşıdığını” ifade etti.
Gümrüksüz ithalat, sınırlı erişim
Çin nüfusunun yüzde 1’inden daha azını oluşturan 10 milyonluk nüfusa sahip Hainan’a artık çoğu yabancı ürün serbestçe girebiliyor. Ancak bu ithal ürünlerin, katı koşullar yerine getirilmeden ülkenin diğer bölgelerine gönderilmesine izin verilmiyor.
Bu politika bileşimi, Hainan’a gümrüksüz giren ürünlerin, yüksek tarifelerin yürürlükte olduğu ülkenin diğer bölgelerine sızmasını engellemeyi amaçlıyor. Hainan’a ithal edilen mallar, değerlerini en az yüzde 30 oranında artıracak şekilde işlenmedikçe Çin’in diğer bölgelerine gümrüksüz olarak gönderilemiyor.
Yeni liman, fiili sınır hattı
Eyalet başkenti Haikou’daki Yeni Liman’da, dev yolcu ve kargo terminalinden gemiler gece gündüz komşu Guangdong eyaletine sefer yapıyor. Ancak eskiden iç taşımacılığın merkezi olan bu nokta, fiilen uluslararası bir sınır haline geldi.
Çin gümrük idaresi, Hainan’dan ülkenin diğer bölgelerine giden mal akışını denetliyor ve kamyonları, ülkenin geri kalanına kaçırılmaya çalışılan gümrüksüz ürünler açısından kontrol ediyor.
Yabancı şirketler için ne anlama geliyor?
Oldukça kısıtlı olmasına rağmen, Hainan dışındaki Çin pazarına erişim ihtimali, Guangdong veya diğer Çin eyaletlerine satış yaparken yüksek tarifelerle karşılaşacak bazı yabancı şirketleri şimdiden cezbediyor.
Etiyopyalı kahve tüccarı Nesredin Hussein, kısa süre önce Haikou yakınlarında gümrüksüz ithal edilen çekirdekleri depolamak için bir antrepo kiraladı. Hainan’a tarifesiz getirilen kahveyi burada işleyerek, daha sonra vergi veya tarife ödemeden Çin’in diğer bölgelerine satmayı planlıyor.
“Çin’in kahveye olan iştahı düşünüldüğünde, bu benim için çok iyi bir fırsat,” diyen Hussein, Çin anakarasına doğrudan ithalat yapsaydı yüzde 30’a varan tarife ve vergiler ödemek zorunda kalacağını söyledi. “Burada oran sıfır,” dedi; eşi ve üç çocuğuyla birlikte, seçkin bir İngiliz yatılı okulu olan Harrow School’un Hainan şubesini ziyaretinin ardından.
Şüpheyle yaklaşanlar da var
Ancak Taylandlı etnik Çinli iş insanı Kamthon Wangudom daha temkinli. Aralık ayında, atalarının yaşadığı köyü ziyaret etmesi için Hainan’a davet edilen Wangudom, önce adanın yatırım fırsatlarını tanıtan bir sergi merkezine götürüldü.
Bangkok’taki yenilenebilir enerji şirketinin Tayvan, Japonya ve Filipinler’de yatırım yaptığını belirten Wangudom, Çin’den uzak durduklarını söyledi. “Çin çok büyük ve çok karmaşık,” diyen Wangudom, yeni tarife rejiminin önemli bir değişiklik yaratacağı konusunda şüpheli olduğunu ifade etti.
Ekonomik vitrin, stratejik öncelik
Hainan, palmiye ağaçlarıyla çevrili plajları ve tatil köyleri nedeniyle kendisini Hawaii ile kıyaslamayı seviyor. Ancak Hawaii gibi, ada aynı zamanda askeri tesislerle de dolu. Bunlar arasında, Çin’in Güney Çin Denizi üzerindeki iddialarını güçlendirdiği dönemde hızla büyüyen, güneydeki Sanya tatil kenti yakınlarındaki dev deniz üssü de bulunuyor.
Şi Cinping, Kasım ayında gümrüksüz politikaları tanıtmak için Hainan’ı ziyaret etti. Ancak asıl amacı deniz üssünü denetlemek ve yeni bir uçak gemisinin hizmete alınma törenine katılmaktı. Şi, Hainan’ın stratejik öneminin, güvenlik çıkarlarının ekonomik hedeflerin önüne geçmesi gerektiği anlamına geldiğini açıkça ortaya koydu.
Beklentiler ve hayal kırıklıkları
Hainan, büyük planların sık sık hayal kırıklığıyla sonuçlandığı bir geçmişe sahip. 1988 yılında, Çin’in son ve en büyük Özel Ekonomik Bölgesi ilan edilmesiyle başlayan süreç, Şi’nin 2012’de iktidara gelmesinden bu yana hızla geriledi.
Hong Kong’un yanındaki Shenzhen gibi rakip özel ekonomik bölgelerin olağanüstü büyümesini yakalayamayan Hainan, uzun yıllar boyunca güneşli ama geride kalan bir bölge olarak görüldü. Turizm sektörünü, tıbbi turizm dahil olmak üzere büyüttü; yeni otoyollar ve yüksek hızlı tren hatları inşa etti. 1990’larda ise, Çin’de komünizm dönemindeki ilk büyük emlak çöküşünü yaşadı.
2018’den bugüne: Serbest ticaret vaadi
Şi Cinping, Hainan’ı serbest ticaret cenneti haline getirme planlarını ilk kez 2018 yılında açıkladı. Proje, Haikou ve Sanya’da dev gümrüksüz alışveriş merkezlerinin açılmasıyla başladı. Bu merkezler, indirimli yabancı lüks markalar arayan Çinli turistleri çekti. Ancak emlak krizinin izlerini hâlâ taşıyan adanın ekonomik gidişatını tersine çevirmeyi başaramadı.
“Zorlu gerçeklerle karşı karşıya”
Singapur Ulusal Üniversitesi’ne bağlı Asya Rekabetçilik Enstitüsü’nün bir çalışmasına göre, Hainan’daki serbest liman projesi “zorlu gerçeklik testleriyle karşı karşıya.” Raporda, Hainan’ın diğer Çin Özel Ekonomik Bölgeleri kadar başarılı olmadığı ve nispeten az doğrudan yabancı yatırım çektiği belirtildi.
Test alanı olarak Hainan
Buna karşın bazı uzmanlar için Hainan’ın önemi, dengeleri bozmadan yenilikçi politikaların test edildiği bir alan olmasından kaynaklanıyor.
Avustralya’nın Melbourne kentinde faaliyet gösteren danışmanlık şirketi New South Economics’in kurucusu Lauren Johnson’a göre, serbest ticaret limanı denemesi, Çin’e finans, eğitim ve vergi gibi alanlarda yeni yaklaşımlar deneme imkânı sunuyor. Johnson, bunun aynı anda “anakara Çin’deki statükoyu koruyarak” yapıldığını söyledi.
© 2025 The New York Times Company
Kaynak: Gazete Oksijen
