Peter Eavis / New York Times
Yüzlerce tanker, su yolunun yeniden dünyanın petrol ve gazının beşte birinin taşındığı bir geçit haline gelebilmesi için Hürmüz Boğazı’na geri dönmeyi bekliyor.
Ancak ABD ile İran arasında varılan kırılgan ateşkes, tankerleri geri dönmeye ikna etmiş değil ve ateşkes sürse bile deniz taşımacılığının normale dönmesi için başka engellerin de aşılması gerekiyor.
İran savaş boyunca boğaza mayın döşeyerek ve gemilere saldırarak su yolunu sıkı şekilde kontrol altında tuttu. Ateşkesin bir parçası olarak İran’ın dışişleri bakanı, ülkenin boğazdan geçecek gemilere “güvenli geçiş” sağlayacağını söyledi.
Ancak gemilerin İran silahlı kuvvetleriyle koordinasyon içinde hareket etmesi gerektiğini ve geçişlerin “teknik sınırlamalara” tabi olacağını da ekledi.
Boğazda şu anda durum ne?
Küresel gemi takip şirketi Kpler’in verilerine göre çarşamba günü boğazdan yalnızca beş gemi geçti. Bu sayı önceki beş günde günlük ortalama yaklaşık 10 gemiydi. Deniz taşımacılığı analistleri ayrıca boğazdan geçmek için büyük çaplı bir konumlanma ya da kuyruk oluştuğuna dair herhangi bir işaret olmadığını söyledi.
Denizcilik sektöründeki kaynaklara göre gemilerin beklemesinin ana nedeni ateşkesin kırılgan olması. İran çarşamba günü İsrail’in Lübnan’daki hedeflere yönelik saldırılarının anlaşmayı ihlal ettiğini söyledi.
Deniz sigortacılığı aracılık şirketi NSI Insurance Group’un CEO’su Oscar Seikaly, “Durum kimsenin taahhütte bulunabileceği kadar istikrarlı değil” dedi.
Gemilerin geri dönmesi için önce ne olması gerekiyor?
Deniz taşımacılığı analistlerine göre öncelikle ateşkesin kalıcı olacağına dair güven oluşması gerekiyor. Ardından İran’ın gemilere saldırmayacağını açık şekilde ilan etmesi gerekiyor.
Washington Yakın Doğu Politikaları Enstitüsü kıdemli araştırmacısı Noam Raydan, “İran boğazın güvenli geçişe açık olduğunu net şekilde belirtmeli. Aksi takdirde gemilerin savaş öncesinde olduğu gibi boğazdan geçmesi beklenmemeli” dedi.
Ancak İran, geçişlerin kendi gözetimi ve koordinasyonu altında yapılmasını da talep ediyor. Hükümet, gemi işletmecilerinin geçiş izni almak için tam olarak ne yapması gerektiğini açık biçimde açıklamadı. Bazı gemi sahiplerinin İran’a “geçiş ücreti” ödediği biliniyor. Gemi takip şirketi Kpler’e göre savaş sırasında yapılan geçişlerin çoğu İran kıyılarına yakın bir rotadan gerçekleşti. Bu da İran’ın bu rotayı zorunlu tuttuğunu düşündürüyor.
İran devlet televizyonu çarşamba günü yaptığı açıklamada, gemi trafiği bölgelerinde bulunan gemisavar mayınları nedeniyle gemilerin boğazı geçmek için İran donanmasıyla koordinasyon kurması ve belirlenmiş rotaları kullanması gerektiğini bildirdi.
Hükümetlerin devreye girmesi gerekiyor mu?
Hindistan, Pakistan ve Tayland hükümetleri gemilerin güvenli geçişini sağlamak için İran ile birlikte çalıştı.
Çarşamba günü yayımlanan ortak açıklamada yedi Avrupa ülkesinin liderleri, Kanada, Avrupa Komisyonu ve Avrupa Konseyi hükümetlerinin boğazda “seyrüsefer serbestisini sağlamaya katkıda bulunacağını” söyledi.
ABD Başkanı Donald Trump çarşamba günü yaptığı açıklamada ABD’nin İran ile birlikte boğazın kontrolünü ortaklaşa üstlenebileceğini öne sürdü.
Trump sosyal medya paylaşımında, “ABD Hürmüz Boğazı’ndaki trafik yoğunluğunu yönetmeye yardımcı olacak. Çok sayıda olumlu adım atılacak. Büyük paralar kazanılacak” dedi.
ABC News’in haberine göre Trump, kanalın bir muhabirine ABD’nin boğazdaki deniz taşımacılığını İran ile “ortak bir girişim” olarak işletilebileceğini söyledi.
İran tam kontrolü bırakmazsa taşımacılık geri döner mi?
Analistlere göre boğazdan geçen gemi sayısı görece düşük kalırsa İran geçişleri denetleyen bir “kapı bekçisi” rolünü sürdürmeye devam edebilir. Ancak savaş öncesinde boğazdan geçen günde 100’den fazla gemiyi yönetmesi mümkün olmayabilir.
S&P Global Market Intelligence Orta Doğu ve Kuzey Afrika ülke riskleri başkanı Jack Kennedy, e-posta yoluyla yaptığı değerlendirmede şu ifadeleri kullandı:
“Gemi kimlik doğrulama kapasitesindeki sınırlamalar ve gemileri koridor boyunca yönlendirme gerekliliği nedeniyle İran’ın tüm gemiler için genel geçiş düzenlemelerini uygulaması pek mümkün görünmüyor”
Ayrıca İran, boğaz üzerindeki kontrolünü sürdürürse savaş tehdidi de devam edecek. Basra Körfezi ülkeleri İran’ın su yolu üzerinde böyle bir güce sahip olmasını istemiyor. Boğazın diğer tarafındaki ülke olan Umman gemileri kendi kıyılarına yakın bir rotadan geçmeye davet edebilir ancak böyle bir adım İran’ın gemilere saldırmasına yol açabilir.
Denizcilik şirketleri İran’a geçiş ücreti öder mi?
Savaş başladığından bu yana 100’den fazla büyük ticari geminin boğazdan geçtiği düşünüldüğünde bazı gemi işletmecileri İran ile müzakere etmeye ve geçiş için milyonlarca dolar ödemeye hazır görünüyor. Boğazdan geçmek için bekleyen gemiler nedeniyle denizcilik şirketleri ciddi gelir kaybı yaşıyor. Bu nedenle gemilerini Hint Okyanusu’na çıkarıp normal faaliyetlerine döndürebilmek için yüksek meblağlar ödemeye razı olabilirler.
Bununla birlikte daha büyük ve köklü denizcilik şirketleri İran ile iş yapmanın hukuki riskinin çok yüksek olduğuna karar verebilir. Özellikle ABD İran’a yönelik yaptırımları sürdürürse bu risk daha da artacak.
Raydan, “İran’a yönelik yaptırımlar meselesi süreci son derece karmaşık hale getiriyor çünkü yaptırım altındaki bir rejimle finansal işlem yapılmasını içeriyor” dedi.
Kalıcı bir barış sağlama çabaları kapsamında İran’ın geçiş için ödeme talep etme planlarından vazgeçmesi yönünde baskı oluşması bekleniyor.
Birleşik Krallık Savunma Bakanı John Healey perşembe günü yaptığı açıklamada İngiltere ve müttefiklerinin boğazın “uluslararası denizcilik hukukuna uygun şekilde açık, serbest ve geçiş ücreti olmadan kullanılmasını” görmek istediğini söyledi.
Sigorta almak ne kadar zor?
Çatışmalar başladığında boğazdan geçen gemiler ve yükleri için “savaş riski” sigortasının maliyeti hızla yükseldi. Seikaly’e göre bazı denizcilik şirketleri bu sigortayı satın aldı ve savaş sırasında zaman zaman erişilebilir oldu. Ancak ateşkesin kırılgan olması sigortaya olan talebi de düşürdü.
Seikaly, “Şu an doğru zaman değil ve herkes bunun farkında” dedi.
© 2026 The New York Times Company
