Paris yakınlarındaki bir kasada, platin alaşımdan yapılma bir silindir saklı. 1879 yılında Londra’da yapıldı ve iç içe üç cam fanusun içinde duruyor. “Le Grand K” olarak bilinen silindir 1 kilogramın tam karşılığını gösteren kesin standart olarak uzun süre hizmet verdi. Gelgelelim para birimlerinin parasal ağırlığını ve satın alma gücünü ölçecek evrensel bir standart yok. Bu durumu gören The Economist yıllar önce kendi aracını buldu. Ağırlığı 240 gram civarında. Karton bir kutuda saklı. M harfinden oluşan bir logonun altında duruyor. Le Grand K, kilogram için ne anlama geliyorsa bizim için de McDonald’s Big Mac o anlama geliyor.
1986 yılında Londra’da yarattığımız Big Mac Endeksi eylül ayında 40 yaşına giriyor. Eğlenceli bir düşünce deneyi olarak başlayan girişim hala hayatta. Bugüne kadar okurları eğlendirdi, döviz tüccarlarının ilgisini çekti ve merkez bankalarını kızdırdı. Fast food’un dünya ekonomisi hakkında söyleyecek sözü olmadığını düşünenlerin bile dikkatinden kaçmadı. Big Mac Endeksi para diplomasisinin yoğun olduğu bir dönemde doğmuştu. O günlerde karar alıcılar dünyanın en önemli para birimlerinin korkunç derecede dengesiz olmasından endişe duyuyor, bunun finansal felakete ve ticari himayeciliğe yol açmasından korkuyorlardı. Kırk yıl sonra benzer tartışmalar dolar, yuan ve yen üzerinden yeniden gündemde. Para birimlerinin çalkantılı ve tartışmalı olduğu dünyada döviz kurlarına dair bu rehberimiz belki de hiç olmadığı kadar değerli.
Big Mac’inizi nereden alırsanız alın hemen hemen aynı şeyi satın almış olursunuz. Bu yüzden paranız karşılığında elde ettiğiniz değeri ölçmek için iyi bir kriter. Amerika’da 100 dolara yaklaşık 16 Big Mac satın alınabiliyor. Aynı sayıda burger için 100 euro, 426 Çin yuan’ı veya 8 bin 39 Japon yen’i vermek gerekiyor. Oysa döviz piyasalarında 100 dolar yaklaşık 87 euro, 677 yuan veya 16 bin yen’in üzerinde bir değere karşılık geliyor. Bu da para birimlerinin satın alma güçlerinden ne kadar uzaklaştığının kanıtı.
Endeksimiz herkesi tatmin etmiş değil. Bazılarına göre kapsamı çok dar. Neticede tek bir ürün bütün bir ekonomi hakkında ne kadar bilgi verebilir ki? Kimileriyse endeksin fazla kapsamlı olduğunu düşünüyor çünkü bazı tahminlere göre Big Mac’in maliyetinin yarıdan fazlasını iş gücü ve perakende satış alanı gibi farklı ülkelerde kıyaslanması kolay olmayan girdiler oluşturuyor. Bazıları döviz kurlarını öngörmedeki gücüne şüpheyle bakarken bazıları belli bir para biriminin gerçek değerini gösteremeyeceğini düşünüyor. Üçüncü grup ise endeksin döviz kurlarının olması gereken seviyeye ilişki kılavuz olarak kullanılabileceğinden kuşkulu.
Ancak Dünya Bankası gibi kuruluşlar tarafından derlenen ayrıntılı satın alma gücü ölçümlerinin de kusurları var. Bu küresel rakamlar sadece üç yılda bir ve uzun bir gecikmeyle yayınlanıyor. Örneğin 2021 rakamları ancak 2024’te açıklandı. Bu verilerin derlenmesi dünyadaki en büyük istatistik projelerinden biri. Üstelik doğrulanması ve anlaşılması zor. Big Mac endeksi ise daha hızlı, daha güncel ve daha anlaşılır. Dahası buna rağmen sonuçlarımız Dünya Bankası’nın verileriyle oldukça uyumlu. Hem bizim endeksimizde hem de Dünya Bankası’nın veri tabanında yer alan 54 ekonomiden sadece yedisi, birinde ucuz diğerinde pahalı olarak değerlendirildi.
Bunun nedeni Big Mac’in tek bir ürün olmasına rağmen 60’ı aşkın malzeme içermesi. Üstelik üretildiği ve servis edildiği her yerde iş gücü ve emlak piyasalarının etkisini taşıyor. Endeksin her zaman doğru tahmin yapmadığını kabul ediyoruz. Ancak örneğin 1999’da piyasaya çıkan euro’nun o günlerde fazla değerli gösterildiğini söylerken haklıydı.
Big Mac Endeksi’nin şimdi yine euro, yuan ve yen’in dengesiz olduğunu tespit etmesinden nasıl bir sonuç çıkarılabilir? IMF bu yılın başlarında yuan’ın ekonomik temellerin öngördüğünden yüzde 16 daha zayıf olduğunu öne sürmüştü. Bu rekabet avantajı sayesinde Çin mal ticaretinde muazzam ticaret fazlaları biriktirdi. Söz konusu rakam geçen yıl 1.2 trilyon dolara dayandı. Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron aradaki dengesizlikleri “dayanılmaz” olarak nitelendirip Avrupa sanayisi için ölümcül tehdit olarak tanımladı.
Çoğu zaman Asya para birimlerinin ucuzluğunu en sert eleştiren isim ise ABD Başkanı Donald Trump oldu. Ocak ayında Çin ve Japonya ile “deliler gibi mücadele ettiğini çünkü bu ülkelerin tek derdinin paralarını devalüe etmek” olduğunu söylemişti. Son dönemde Beyaz Saray’ın böyle açıklamaları azaldı. Ancak döviz tüccarları 1980’lerde doların değerini düşürmek için imzalanan Plaza Anlaşması’nın benzerinin yapılacağına dair söylentilerle heyecanlanmaya devam ediyor. Gelgelelim bugün böyle bir anlaşmanın işe yarama ihtimali son derece düşük.
Big Mac Endeksi bu önemli tartışmada ciddi rol oynayabilir. Endeksin gösterdiği gerçeklerden biri de şu: Düşük reel döviz kuru, hamburgerlerin dolar cinsinden fiyatının Amerika’dakinden daha düşük olduğu anlamına geliyor. Bu dengesizlik Çin’deki düşük iç tüketim ve Amerika’daki devasa bütçe açığıyla, ayrıca bunları sürdürmek için gerekli sermaye akışlarıyla paralel ilerliyor. Yuan’ın endeksimizdeki konumunu iyileştirmesinin iki yolu var. Ya kendisi değer kazanmalı ya da Çin’deki Big Mac fiyatları ABD’dekinden daha hızlı artmalı.
Bir gün emekli etmemiz için...
Le Grand K bugün hala Elysee Sarayı’ndan yaklaşık 10 km uzaklıktaki kasasında. Söz konusu ağırlık 130 yıllık hizmetin ardından 2019’da emekliye ayrılmıştı. Para birimleri gerçekten de satın alma güçlerini yansıtır hale gelince Big Mac Endeksi için de emeklilik vakti gelebilir. Ancak para birimleri sabitlenmediği ve Big Mac istikrarını koruduğu sürece endeksimiz işe yaramayı sürdürecek.
Türkiye ne durumda?
- Türkiye’de bir Big Mac’in fiyatı 325 lira. ABD’de 100 dolara, yani yaklaşık 4 bin 758 liraya 16 adet Big Mac alınabiliyor. Türkiye’de ise bu parayla 14.6 adet Big Mac alınabiliyor.
- The Economist’in Big Mac Endeksi’ne göre Türkiye fiyat yüksekliğinde 54 ülke arasında 11. sırada. Derginin hesabına bakılırsa Türk lirası, Amerikan dolarına karşı yüzde 11.1 aşırı değerli.
The Economist’ten alınmış, Oksijen tarafından çevrilerek lisanslı olarak yayınlanmıştır. Orijinal metne www.economist.com adresinden ulaşabilirsiniz.
