Hakikatle ahlak ana rahmindeki ikiz kardeştir; biri ölünce öbürü de uzun süre yaşayamaz. Yalanın ayıp olmadığı bir yerde, haksızlık da ayıp değildir. Sözün hükmünü yitirdiği yerde, vicdanın da hükmü kalmaz. Bir toplum, hak edenin değil yırtanın kazandığını her gün gözleriyle görürse, dürüstlüğün enayilik, sahtekârlığın marifet sayıldığına ikna olursa, artık hangi anayasayı yazarsanız yazın boşunadır
Türkiye uzun süredir bir anayasa ve yasa tartışmasının içinde dönüp duruyor. Anayasayı kimin yapacağı, nasıl hazırlanacağı, nasıl uygulanacağı elbette önemli konular. George Washington, “Politikacıları Anayasa’nın çarmıhına germek lazım” derken asla fantezi yapmıyor, çıplak bir gerçeği dile getiriyordu. “Kanunların Ruhu”nu yazmış olan Montesquieu, “Özgürlük, yasaların izin verdiğini yapabilme hakkıdır” derken de haksız değildi. Ama bütün bu kavramların ardında, onları ayakta tutan ya da sessizce çökerten daha derin bir güç var: Ahlak.
Dünyanın en özenle hazırlanmış anayasaları bile, ahlaken çökmüş bir toplumu ayağa kaldırmaya yetmez. Çünkü bir toplumu asıl yöneten yazılı yasalar değil, çoğu zaman hiçbir yerde yazmayan, kuşaktan kuşağa el yordamıyla aktarılan ahlak kurallarıdır. Ahlaki kaygısı olmayan insan, yasanın boşluğunu bulmakta da, onu işlemez kılmakta da ustadır. Bizim “kitabına uydurmak” dediğimiz hüner, tam da bu yeteneğin adıdır. Maddeler ne kadar sağlam yazılırsa yazılsın, onları okuyan vicdan çürümüşse, en güzel cümleler bile bir yağma aracına dönüşür.
İşte tam burada, çağımıza damgasını vuran bir kavramla yüzleşmek gerekiyor: Post-truth, yani hakikat-sonrası çağ. Artık olgular değil, algılar konuşuyor. Bir şeyin doğru olup olmaması değil, insanın inanmak istediğine uyup uymaması belirliyor neyin “gerçek” sayılacağını. Yalan söyleyen yakalandığında kızarmıyor; tam tersine, yalanını daha yüksek sesle tekrarlıyor, çünkü artık utanç diye bir engel kalmamış.
Ahlak ötesi
Bu noktada söylenmesi gereken acı cümle şudur: Post-truth çağı, aynı zamanda post-moral çağıdır. Hakikatle ahlak ana rahmindeki ikiz kardeştir; biri ölünce öbürü de uzun süre yaşayamaz. Yalanın ayıp olmadığı bir yerde, haksızlık da ayıp değildir. Sözün hükmünü yitirdiği yerde, vicdanın da hükmü kalmaz.
Çünkü ahlakın temeli, ortak bir hakikat zeminidir. “Bu doğru, şu yanlış” diyebilmek için, herkesin üzerinde anlaştığı bir gerçeklik gerekir. Ama o zemin kayganlaştırıldığında, herkesin kendi gerçeği, kendi doğrusu, kendi “alternatif olgusu” olduğunda, ahlak da öznelleşir, buharlaşır. “Benim için doğruysa doğrudur” diyen bir dünyada, hırsızlık bile bir bakış açısı meselesine indirgenir. Çalan değil, çalındığını söyleyen suçlu görünür.
Neo-liberallerin yalanları
Yalnız Türkiye’nin değil, bütün dünyanın ahlaki bir çöküş içinde bulunduğunu söylediğim zaman kimsenin hak vermemesine alışmış biri olarak, çoğu kez susmayı yeğledim. Çünkü cebi biraz para görmüş eski solcular, böyle görüşleri dinozorluk diye nitelendiriyordu. Baksanıza hayat ne güzeldi: Lüks lokantalar, kocaman alışveriş merkezleri, Türkbükü tatilleri, Batı’yı kıskandıracak eğlence mekânları… “Bu değirmenin suyu nereden geliyor?” diye sormak eski kafalılık sayılır olmuştu. Hele gelir dağılımı adaletsizliğinden, yarı aç yarı tok yaşayan geniş halk kitlelerinden söz etmek iyice gericilikti, çağı anlamamaktı. Önemli olan işsizlik ya da açlık değil, hangi şarabın iyi olduğu, hangi lokantanın neyi iyi pişirdiğiydi. Bizim gibilere kötümser birer dinozor gözüyle bakıyorlardı. Nasıl olsa gazeteler de halk için değil, elitler için çıkıyordu.
Morin ve Hobsbawm
Vefat etmiş bulunan iki değerli beyinden okuduğum iki yazı, bu büyük ahlaki çürüme konusunda yanılmadığımı göstermesi bakımından hem sevindirici hem ürkütücü oldu. Birincisi Edgar Morin’in Le Monde’da yayımlanan yazısıydı. Fransız düşünür, büyük bir çürüme yaşadığımızı, ama bunun bir metamorfoza, bir başkalaşıma uğrama olasılığını da içinde taşıdığını dile getiriyordu. Eric Hobsbawm ise yeni bir dünya savaşı için bütün koşulların oluştuğu kanısındaydı. Bunlar şaka kaldırmaz beyinler. Batı’da alarm zilleri çoktan çalmaya başladı, ama buralardan hâlâ duyulmuyor; biz kapitalizmin nimetlerini saymakla meşgulüz.
Demek ki mesele bir avuç huysuz dinozorun karamsarlığı değil. Hakikatin değersizleştiği, ahlakın buharlaştığı bu çağ, küresel bir kırılmanın adıdır. Para her ölçünün üzerine çıkınca, doğru-yanlış da, haram-helal de, vicdan da fiyat etiketine dönüştü. İşte post-truth’un dünya ölçeğindeki yüzü budur: Gerçeği satın alınır, ahlakı pazarlık konusu yapılır bir meta haline getiren bir uygarlık modeli.
Bu çürümeyi anlamak için en somut yere, kendi toprağımıza dönelim. Ahlak soyut bir şey değildir; her çağın, her toplumun kendine göre ölçüleri var. Bugünün Türkiye’sinde ahlak daha çok akçelı işlerde anılıyor; insanların hırsızlık, yolsuzluk yapıp yapmadığına bakılıyor. Kaba bir ahlak anlayışı bu, ama ne yazık ki bu topraklarda fazlasıyla gerekli. Çünkü biz “ateşle imtihanı” geçmeyi başardık ama “parayla imtihanı” geçemedik, sınıfta kaldık. “Bal tutanın parmağını yalaması”nın hoş görüldüğü bir gelenekte, üstüne bir de tüketim pompalaması binince, herkes “yırtmanın”, “köşeyi dönmenin”, kolay yoldan zengin oluvermenin hayalini kurar oldu. Gençlik içinse bundan başka bir amaç neredeyse kalmadı.
Bu manzaraya bakıp gençliği suçlamak işin kolayına kaçmaktır. Bizim çocukluk ve gençlik yıllarımızda dar gelirli olmak utanılacak bir şey değildi. Zenginiyle, memuruyla, işçisiyle herkes birbirine benzeyen bir orta sınıf hayatı yaşardı. Evlerdeki eşya birbirine benzerdi. Abinin giysisini giymek, ayakkabıya pençe yaptırmak, her yere yürüyerek ya da otobüsle gidip gelmek kimseyi küçük düşürmezdi. Gazeteler her sabah “lüküs hayat” övgüsü yapmazdı; hatta fazla para harcayana “hacıağa”, “sonradan görme” denir, ayıplanırdı. İnsanların öncelikleri bambaşkaydı.
Şimdi bir de bugüne bakın. Her gece ekranlardan pompalanan tüketim çılgınlığı, pahalı telefonlar, arabalar, bir akşam yemeği için ortalama birkaç maaş kadar hesap ödenen lokantalar. Gençlik ne yapsın? Geri kalsa “enayi” denecek, peşine düşse cebindeki para yetmeyecek. Ücretler dünyanın en düşüğü, ama benzini, otomobili, telefonu, lokantası dünyanın en pahalısı. Üniversite mezunu bir genç, moda olan bir telefona aylarca çalışarak ulaşabiliyor; ev, otomobil ise düpedüz hayal. Böyle bir düzende insanın kafası hileye, hurdaya, yolsuzluğa çalışmasın da neye çalışsın?
İşte hakikat-sonrası çağın asıl tehlikesi burada gizli. Adaletsizlik yalnız cepleri boşaltmıyor, vicdanları da boşaltıyor. Bir toplum, hak edenin değil de yırtanın kazandığını her gün gözleriyle görürse, dürüstlüğün enayilik, sahtekârlığın marifet sayıldığına ikna olursa, artık hangi anayasayı yazarsanız yazın boşunadır. Çünkü kâğıt üstündeki en kusursuz cümle bile, ona inanmayan bir toplumda yalnızca süstür.
Ahlaki çürümede baş suçlu, bu ülkedeki-ve giderek bütün dünyadaki-adaletsiz düzendir. Çürümeyi lanetlemek kolaydır; zor olan, onu besleyen düzene dokunmaktır. Yine de Morin’in o tek sözcüğünü bir umut tohumu gibi saklıyorum: Metamorfoz. Belki bu çöküş, bir sonun değil, başka bir şeye dönüşmenin sancısıdır. Belki bu çağ, hakikatle ahlakı yeniden birbirine kavuşturacak bir adalet duygusunun küllerinden doğacağı andır. Ama bunun olabilmesi için önce şu basit gerçeği hatırlamamız gerekiyor:
Aç insan, inançlarını bile yer.
