Politico'nun ele geçirdiği ve Batılı hükümetler tarafından da incelenen Rus şirketlerine ait sevkiyat ve gümrük belgelerine göre, Çin devlet şirketi Jilin Chemical Fiber Group, bu yıl Rusya'daki Rosatom'a bağlı Alabuga-Volokno'ya 46 ton karbon fiber üretiminde kullanılan kimyasal madde gönderdi. Sevkiyatın, sivil sentetik elyaf ihracatında kullanılan bir gümrük koduyla gizlendiği belirtildi.
Pekin ve Moskova uzun süredir ABD'nin küresel etkisini sınırlamayı hedefleyen stratejik bir ortaklık geliştiriyor. Ancak iki ülkenin ilişkileri özellikle Rusya'nın 2022'de Ukrayna'yı tam ölçekli işgal etmesinin ardından ekonomik açıdan çok daha önemli hale geldi.
Batı'nın Rusya'ya uyguladığı kapsamlı yaptırımlar Moskova'nın Avrupa'dan enerji, teknoloji ve sanayi ürünleri karşılığında yürüttüğü eski ekonomik düzeni büyük ölçüde değiştirdi. Çin ise bu boşluğun önemli bölümünü doldurdu. Rusya, petrol, doğalgaz ve diğer hammaddelerini Çin'e satarken Çin'den otomobilden elektronik ürünlere, makine ve sanayi ekipmanlarından savaşta kullanılabilecek çift kullanımlı teknolojilere kadar giderek daha fazla ürün almaya başladı. 2026'da da Çin, Rusya'nın en önemli ekonomik ortaklarından biri olmayı sürdürüyor.
Bu nedenle ilişkide belirgin bir asimetri de oluştu: Rusya Çin için önemli bir enerji ve hammadde tedarikçisi olurken, Çin Rusya açısından giderek daha kritik bir sanayi ve teknoloji kaynağı haline geldi. Rusya'nın Batı ile ticaretinin daralması, Moskova'yı Çin'e daha fazla bağımlı hale getirdi. Ticaretin önemli bölümü dolar yerine ruble ve yuan üzerinden yürütülmeye başladı; Çin'den gelen ekipman ve parçalar da Rus savunma sanayisinin Batı yaptırımlarının etkisini sınırlamasına yardımcı oldu.
Bu ilişkinin en tartışmalı boyutu ise çift kullanımlı ürünler. Bunlar doğrudan silah olmayan ancak hem sivil üretimde hem de askeri sistemlerde kullanılabilen elektronik parçalar, makine araçları, kimyasallar ve çeşitli hammaddeler. Çin hükümeti Rusya'ya ölümcül silah göndermediğini savunuyor. Ancak ABD ve Avrupa ülkeleri, Çin merkezli şirketlerin Rusya'nın askeri üretimini sürdürebilmesi için kritik öneme sahip bu tür ürünleri sağladığını uzun süredir söylüyor. ABD Kongresi'nin Çin Komitesi de Çin şirketlerinin Rusya'nın drone ve füze üretiminde kullanılan kritik mineraller ve başka çift kullanımlı ürünler sağladığına ilişkin vakaları belgeledi.
Avrupa Birliği de bu nedenle yaptırımlarını yalnızca Rus şirketlerine değil, Rusya'ya askeri amaçlarla kullanılabilecek ürünler sağlayan üçüncü ülkelerdeki şirket ve aracılara doğru genişletiyor. Nisan 2026'da kabul edilen 20'nci yaptırım paketinde Çin merkezli bazı kuruluşların da Rusya'nın askeri-endüstriyel kompleksine çift kullanımlı ürün veya silah sistemi sağladıkları gerekçesiyle hedef alınması, meselenin artık doğrudan Avrupa-Çin ilişkilerinin de konusu olduğunu gösteriyor.
Sevkiyatın adresi: Rosatom'un drone tedarikçisi
Sevkiyatın alıcısı Alabuga-Volokno, Rus devlet şirketi Rosatom'un gelişmiş malzemeler ve kompozitler birimi UMATEX'in iştiraki. Tataristan'daki Alabuga Özel Ekonomik Bölgesi'nde faaliyet gösteren şirket, İran'ın Shahed tasarımından geliştirilen ve Rusya'nın Ukrayna'ya yönelik saldırılarında yoğun biçimde kullandığı uzun menzilli kamikaze İHA'ların üretiminde kullanılan yüksek özellikli karbon fiberi sağlıyor.
Alabuga-Volokno ve bağlı bulunduğu UMATEX, 2023'ten bu yana İngiltere ve diğer Batılı ülkelerin yaptırım listelerinde bulunuyor.
Sevkiyat gümrük koduyla gizlendi
Belgelerde, iki adet 40 feet'lik konteynerle toplam 46 tona kadar "üretim amacıyla polikrilonitril tow (PAN-precursor)" gönderildiği görülüyor. PAN adı verilen öncül malzeme, askeri sınıf hafif karbon fiber üretiminde kullanılan temel kimyasallardan biri.
ABD'deki Institute for Science and International Security'nin kurucusu David Albright'a göre söz konusu ürün için doğru gümrük kodunun kullanılması halinde bunun hem sivil hem de askeri amaçlarla kullanılabilen çift kullanımlı bir ürün olduğu görülebilecekti. Eski ABD Hazine Bakanlığı yetkilisi Kerri Bitsoff ise yanlış gümrük kodunun, şirketin daha hassas bir siparişi gizlemeye çalıştığına işaret ettiğini söyledi.
Politico'nun aktardığı ticaret verilerine göre, Alabuga Özel Ekonomik Bölgesi'ndeki yaptırım uygulanan şirketlerin 2022-2025 döneminde PAN fiber için normalde kullanılan gümrük koduyla ithalat yaptığına rastlanmadı.
Belgelerin meta verileri ise sevkiyat evrakının Tataristan bölgesinde görev yapan bir Rus devlet görevlisi tarafından oluşturulduğunu gösteriyor.
Ukrayna Güvenlik ve İşbirliği Merkezi, Jilin Chemical Fiber Group'un 2022'den bu yana Alabuga-Volokno'ya PAN öncül malzemesi taşıyan konteyner sevkiyatları için en az sekiz ihale tespit ettiğini bildirdi.
1.300 kamikaze İHA üretimine yetecek malzeme
Albright, gönderilen PAN miktarının yaklaşık 1.300 kamikaze İHA'nın karbon fiber ihtiyacını karşılamaya yeteceğini tahmin etti.
Karbon fiber, İHA'ların gövdesinin yanı sıra kanat, yakıt tankı ve motor gibi bölümlerini güçlendirmek için kullanılıyor. Albright, Jilin tarafından sağlanan malzemenin Rusya'nın silahlı İHA üretimi açısından "kritik" olduğunu belirterek, karbon fiber olmadan bu hava araçlarının gövdesinin üretilemeyeceğini söyledi.
Ukrayna Güvenlik ve İşbirliği Merkezi'ne göre Alabuga-Volokno'nun üretiminin yüzde 89'unun 2030'a kadar savunma sanayisi şirketlerine gitmesi bekleniyor. Şirketin ürün listelerinde havacılık, roket teknolojisi, İHA, gemi inşası ve zırh üretiminde kullanılan karbon fiber içeren 39 farklı ürün bulunuyor.
Albright, Rusya'nın yüksek performanslı karbon fiber üretiminde kullanılan özel PAN akrilik fiber tedarikinde "tamamen Çin'e bağımlı" hale geldiğini söyledi. ABD Temsilciler Meclisi Çin Komitesi de ağustos ayında yayımladığı bir raporda, Çin ve Hong Kong'dan gelen çift kullanımlı ürünlerin Rusya'nın silah programlarını Batı'nın ihracat kontrollerine rağmen ayakta tuttuğunu belirtti.
Belgeler ABD ve İngiltere hükümetlerine iletildi
Belgeler, Rus kaynaklarından elde edilerek Ukrayna hükümetine yakın Kiev merkezli bir düşünce kuruluşu olan Ukrayna Güvenlik ve İşbirliği Merkezi tarafından ABD ve İngiltere hükümetleriyle paylaşıldı.
ABD Temsilciler Meclisi Çin Komitesi belgeleri inceleyerek "meşru" oldukları sonucuna vardı. Ukrayna hükümeti de belgelerin gerçekliğini doğruladı. ABD Hazine Bakanlığı, Çin'den Rusya'ya yapılan sevkiyatlara ilişkin spesifik iddialar hakkında yorum yapmazken, yaptırım kapsamına girebilecek faaliyetlere ilişkin iddiaları "son derece ciddi" şekilde ele aldığını bildirdi. İngiltere Dışişleri Bakanlığı da belgeleri inceledi ancak iddialara itiraz etmedi.
ABD'li eski istihbarat yetkilileri ve silah uzmanları ise sevkiyatın Çin hükümetinin bilgisi dışında gerçekleşmiş olmasının mümkün olmadığını savundu. Eski CIA yetkilisi Dennis Wilder, Çin devlet şirketlerinin hükümetin bilgisi dışında bu tür faaliyetlerde bulunabileceği fikrinin inandırıcı olmadığını söyledi. Albright da sevkiyatın Çin hükümetinin dikkatinden kaçmış olamayacağını belirtti.
Çin: "Silah sağlamadık"
Çin hükümeti ise Rusya'nın Ukrayna'daki savaşına silah desteği verdiği iddialarını reddediyor.
Çin'in Washington Büyükelçiliği, Rusya'nın silahlı İHA programına verilen desteğe ilişkin kanıtların Çin'i "karalamayı ve günah keçisi ilan etmeyi" amaçladığını savundu. Büyükelçilik, Çin'in çatışmanın herhangi bir tarafına ölümcül silah sağlamadığını ve çift kullanımlı ürünleri sıkı biçimde kontrol ettiğini açıkladı. Jilin Chemical Fiber Group ise Politico'nun çok sayıda yorum talebine yanıt vermedi. Rosatom ise şirketlerinin yürürlükteki yasalara ve düzenlemelere tamamen uygun hareket ettiğini, aksi yöndeki iddiaların yanlış olduğunu savundu.
Çin'in pozisyonu burada önemli: Pekin, Rusya ile stratejik ortaklığını açıkça sürdürüyor ancak Ukrayna savaşında Rusya'ya doğrudan silah veren taraf olarak görülmek istemiyor. Bunun yerine ticaret, enerji, teknoloji ve çift kullanımlı ürünler üzerinden ilişkisini sürdürüyor. Bu gri alan, Batı ile Çin arasındaki gerilimin de merkezinde bulunuyor.
Trump-Şi görüşmesi öncesinde yeni baskı unsuru
Politico'nun ortaya çıkardığı belgeler, ABD Başkanı Donald Trump'ın bu ay sonunda Çin Devlet Başkanı Şi Jinping ile Washington'da gerçekleştirmesi beklenen görüşmenin öncesine denk geliyor.
Çin'in Rusya'ya desteğine ilişkin yeni kanıtların, Trump üzerinde Ukrayna yanlısı Kongre üyelerinin baskısını artırabileceği belirtiliyor. Trump ve Şi'nin görüşmede kırılgan ABD-Çin ticaret ateşkesini uzatmaya odaklanmak istemesi beklenirken, Rusya'ya yönelik destek iddiaları gündemi karmaşıklaştırabilir.
Rusya açısından ise Çin'le ilişkilerin önemi savaş uzadıkça daha da artıyor. Moskova'nın Batı pazarlarına ve teknolojisine erişimi kısıtlanırken Çin, Rus petrolü ve doğalgazının başlıca alıcılarından biri olmayı ve Rusya'nın ihtiyaç duyduğu sanayi ürünlerinin önemli bir bölümünü sağlamayı sürdürüyor. Bu nedenle Pekin'in Moskova'ya yönelik ekonomik desteği, Rusya'nın yaptırımlara dayanma kapasitesinin temel unsurlarından biri olarak görülüyor.
ABD'deki eski yetkililerden Kurt Campbell, Çin'de Rusya'nın askeri-endüstriyel kompleksine çift kullanımlı kapasite sağlayan şirketlerin sayısının "onlarla" ifade edildiğini ve bu bağlantıların giderek derinleştiğini söyledi. Campbell'a göre Moskova da karşılığında Pekin'e bazı askeri kapasitesini geliştirmesine yardımcı olabilecek teknoloji transferleri sağlıyor.
Ukrayna Güvenlik ve İşbirliği Merkezi Başkanı Serhii Kuzan ise Çin'den gelen desteğin Rusya'nın drone, füze ve diğer silahların üretim kapasitesini artırmasına olanak verdiğini belirterek, bu tedarik kanallarının ikincil yaptırımlar, ihracat kontrolleri ve finansal baskılar yoluyla hedef alınması gerektiğini söyledi.
Kaynak: Gazete Oksijen
