Fon krizinin ardından çok konuşulan vaka: Madoff skandalı Türkiye'deki yatırımcılar için örnek olabilir mi?

Türkiye’de yüzü aşkın yatırım fonunun tasfiye sürecine girmesi ve bazı fonların yatırımcıların para çekme taleplerini karşılayamaması, finans çevrelerinde yaklaşık 20 yıl önce ABD’yi sarsan Bernard Madoff skandalını yeniden gündeme taşıdı.

Ancak Madoff örneğine yapılan göndermelerin odağında yalnızca iki kriz arasındaki benzerlikler yok. Asıl tartışma, Madoff’un kurduğu sistem çöktükten sonra yatırımcıların kaybettiği milyarlarca doların nasıl geri toplandığı ve benzer bir yöntemin Türkiye’de uygulanıp uygulanamayacağı üzerinde yoğunlaşıyor.

Bu modeli gündeme getiren isimlerden biri Marmara Capital Portföy Yönetimi Genel Müdürü ve Yönetim Kurulu Başkanı Haydar Acun oldu. Acun, tasfiye edilen fonların ellerinde kalan varlıkların satılmasının yatırımcı zararlarını gidermek için yeterli olmayabileceğine dikkat çekerek Madoff sonrasında uygulanan geri kazanım yöntemine işaret etti.

TEPAV Program Direktörü Burcu Aydın da Madoff vakasının Türkiye’deki krizden önemli ölçüde farklı olduğunu vurgulamakla birlikte, yatırımcı zararlarının nasıl hesaplandığı ve sistemden çıkan paraların nasıl geri toplandığı açısından ABD’deki tecrübenin incelenebileceğini belirtti. CHP Karabük Milletvekili Cevdet Akay da aynı modeli Meclis gündemine taşıyan isimlerden biri oldu.

Madoff dosyası tarihin en büyük Ponzi düzenlerinden birinin çöküş hikayesinden ibaret değil. Takip eden süreçte yaklaşık 15 yıl süren, paranın izinin dünyanın dört bir yanında sürüldüğü dev bir geri alma operasyonu başladı.

Madoff’un elinde kalan varlıkların yanı sıra, sistemden geçmişte para çekmiş yatırımcılardan, aracılardan, finans kuruluşlarından ve Madoff’la bağlantılı kişi ve şirketlerden milyarlarca dolar geri alındı. Bugün Türkiye’deki fon krizinde “Madoff modeli” denildiğinde kastedilen de esas olarak bu ikinci hikâye.

Peki Bernard Madoff'un ismiyle özdeşleşen bu skandalın arka planında neler yaşandı ve mağdurların paraları nasıl geri alındı? Birkaç soruda açıklayalım.

1) Madoff sistemi nasıl çalışıyordu ve nasıl çöktü?

Bernard Madoff, Wall Street’in yabancı olduğu bir isim değildi. 1960’ta kurduğu Bernard L. Madoff Investment Securities yıllar içinde ABD finans çevrelerinin saygın kurumlarından biri haline geldi. Hatta Madoff bir dönem Nasdaq’ın da başkanlığını yaptı. Ancak şirketin yatırım danışmanlığı faaliyetlerinin önemli bölümü, müşterilere anlatıldığı gibi gerçek hisse ve opsiyon işlemlerine dayanmıyordu.

Madoff yatırımcılara istikrarlı ve piyasa dalgalanmalarından büyük ölçüde etkilenmeyen getiriler sağladığını söylüyordu. Müşterilerin hesap dökümlerinde ayrıntılı alım-satım işlemleri ve düzenli kârlar görünüyordu. Ancak daha sonra bu işlemlerin büyük bölümünün hiç gerçekleşmediği ortaya çıktı. Geçmiş piyasa verileri kullanılarak sahte işlemler oluşturuluyor ve yatırımcı hesaplarında sürekli kazanç sağlanmış görüntüsü yaratılıyordu.

Sistemi ayakta tutan yeni yatırımcılardan gelen nakitti. Parasını çekmek isteyen müşterilere gerçek yatırım kazançlarından değil, sisteme sonradan giren paralardan ödeme yapılıyordu. Klasik bir Ponzi düzeni olan yapının devam edebilmesi için sürekli yeni para girişine ihtiyaç vardı.

Düzen 2008 küresel finans krizinde çöktü. Yatırımcıların nakde dönme isteğinin artmasıyla Madoff milyarlarca dolarlık para çekme talebiyle karşılaştı ve yeni girişler artık çıkışları karşılayamadı. Aralık 2008’de Madoff, yatırım danışmanlığı işinin yıllardır bir dolandırıcılıktan ibaret olduğunu ve sistemin “dev bir Ponzi düzeni” olduğunu itiraf etti. Zararı o sırada yaklaşık 50 milyar dolar olarak tahmin ediyordu.

Madoff 11 Aralık 2008’de gözaltına alındı. Kısa süre sonra şirketin tasfiyesi için avukat Irving Picard kayyım olarak atandı.

Böylece skandalın ikinci aşaması başladı: Yatırımcıların hesaplarında görünen hayali kazançlar bir kenara bırakılarak sisteme gerçekten ne kadar para girdiğinin, kimlerin ne kadar para çektiğinin ve kaybolan milyarların nereye gittiğinin izinin sürülmesi.

10 soruda Türkiye'deki fon piyasasında yaşananlar

2) Clawback: Paranın geri toplanmasını sağlayan mekanizma nasıl çalıştı?

Picard ve ekibinin ilk işi, Madoff’un yatırımcılara gönderdiği hesap ekstrelerini bir kenara bırakıp gerçek para hareketlerini yeniden kurmak oldu. Banka kayıtları, havaleler ve müşteri dosyaları incelenerek her hesap için iki soru soruldu: Yatırımcı sisteme gerçekte ne kadar para yatırdı ve ne kadarını geri çekti? Böylece sahte hesaplarda görünen kârlar değil, gerçek nakit hareketleri esas alındı.

Bu hesaplama yatırımcıları kabaca iki gruba ayırdı. Sisteme çektiğinden daha fazla para yatıranlar net kayıp sahibi kabul edildi. Buna karşılık yıllar içinde yatırdığından daha fazlasını çekmiş olanlar “net kazanan” durumundaydı. Kayyım, ikinci gruptaki bazı yatırımcılar ile Madoff’a para taşıyan fon ve kuruluşlardan paranın bir bölümünü geri almak için davalar açtı.

“Clawback” adı verilen mekanizma da bunun için kullanıldı. Amaç yalnızca Madoff’un yakalandığında elinde kalan varlıkları dağıtmak değil, Ponzi sistemi çalışırken dışarı çıkan parayı da geri toplamaktı. Özellikle Madoff’a müşteri taşıyan fonlar, aracılar ve büyük kazanç sağlayan hesaplar hedef alındı.

En büyük geri kazanımlardan biri milyarder yatırımcı Jeffry Picower’ın mirasından geldi. Picower’ın hesaplarından yıllar içinde Madoff’a yatırdığından milyarlarca dolar fazla para çekilmişti. 2010’da varisleriyle yapılan anlaşma sonucunda yaklaşık 7,2 milyar doların iadesi kararlaştırıldı.

Yıllara yayılan dava ve uzlaşmalar sonucunda Picard’ın yönettiği tasfiye sürecinde yaklaşık 15,5 milyar dolar geri kazanıldı. Sistem böylece tersine çevrildi: Madoff yıllarca yeni yatırımcıların parasını eskilere aktarırken, tasfiye sürecinde sistemden fazla para çıkarmış kişiler ve bağlantılı kuruluşlardan para geri alınarak gerçek kayıp yaşayan yatırımcılara dağıtıldı.

Tasfiye kararı verilen fonların büyüklüğü 17 milyar dolar

3) Yatırımcıların zararının ne kadarı karşılandı?

Geri alma operasyonu kapsamında açılan yüzlerce dava yıllar boyunca sürdü. Kayyım Irving Picard’ın yürüttüğü tasfiye sürecinde Ağustos 2026’ya kadar yaklaşık 15,5 milyar dolar geri kazanıldı ve bunun yaklaşık 14,8 milyar doları yatırımcılara dağıtıldı.

Buna paralel olarak ABD Adalet Bakanlığı’nın kurduğu Madoff Victim Fund da el konulan varlıklardan 127 ülkedeki 40 bin 930 mağdura toplam 4,3 milyar dolardan fazla ödeme yaptı. Fonun 2024 sonunda tamamlanan son dağıtımıyla bu kapsamdaki mağdurların doğrulanmış zararlarının yüzde 93,71’i karşılanmış oldu.

4) Bernard Madoff'a ne oldu?

Bernard Madoff, Aralık 2008’de dolandırıcılığını itiraf ettikten sonra tutuklandı. Mart 2009’da menkul kıymet dolandırıcılığı, kara para aklama, yalan beyan ve diğer suçlamalar dahil 11 ayrı suçtan suçunu kabul etti.

Haziran 2009’da New York’taki federal mahkeme Madoff’u 150 yıl hapis cezasına çarptırdı. Madoff’un malvarlığının büyük bölümüne de el konuldu ve tasfiye sürecinde bu varlıklar mağdurların zararlarının karşılanması için kullanıldı.

Madoff, cezasını Kuzey Carolina’daki federal cezaevinde çekti. Sağlık sorunları nedeniyle 2020’de erken tahliye talebinde bulundu ancak mahkeme bu başvuruyu reddetti. 14 Nisan 2021’de, 82 yaşındayken cezaevinde hayatını kaybetti.

Madoff’un ölümüyle ceza davası fiilen sona erdi ancak kurduğu sistemin mali ve hukuki sonuçları devam etti. Kayyım ve ABD makamları, ölümünden sonra da bağlantılı kişi ve kuruluşlardan para geri almaya ve mağdurlara dağıtmaya devam etti.

Skandal Madoff ailesini de dağıttı. Eşi Ruth Madoff herhangi bir suçla itham edilmedi ancak çiftin evleri, yatları, araçları, nakit ve yatırımları dahil varlıklarının büyük bölümü satılarak mağdurlara aktarılmak üzere el konuldu. 2009’daki anlaşmayla Ruth Madoff’un 2,5 milyon dolar tutarında varlığı elinde tutmasına izin verildi. 2019’da ise kayyımla yaptığı yeni anlaşmada 594 bin dolar daha ödemeyi ve ölümünden sonra kalan malvarlığının tasfiye sürecine bırakılmasını kabul etti.

Madoff’un iki oğlu Mark ve Andrew da babalarının şirketinde çalışıyordu ancak Ponzi düzenine katıldıkları gerekçesiyle suçlanmadılar. Mark Madoff, babasının tutuklanmasının ikinci yıldönümünde, Aralık 2010’da 46 yaşındayken intihar etti. Andrew Madoff ise 2014’te 48 yaşında lenfoma nedeniyle hayatını kaybetti. Daha sonra iki oğlun miraslarından ve Mark Madoff’un eşinden toplam 23 milyon doların üzerinde varlık geri alınarak mağdurlara aktarılması kararlaştırıldı.