Pokémon bu yıl 30 yaşında. Japonya'da 1996'da Game Boy için piyasaya çıkan bir video oyunu olarak başlayan marka, iki yıl içinde dünyanın farklı ülkelerinde çocukların gündelik hayatını şekillendiren küresel bir fenomene dönüştü. Ancak Pokémon'un yükselişi, yalnızca çocukların hayranlığıyla değil, yetişkinlerin korkuları ve medyanın yarattığı "ahlaki panik" ile de hatırlanıyor.
The Guardian yazarı Patrick Marlborough, Pokémon'un Avustralya'ya gelişini ve 1990'ların sonundaki etkisini kişisel anıları üzerinden ele aldı. Marlborough'ya göre Pokémon, bir dönem çocuklar için tehlike olarak gösterilse de 30 yıllık hikâyesi, dönemin yetişkinlerinin gözden kaçırdığı başka bir şeyi ortaya koydu: Pokémon, çocukları birbirinden uzaklaştırmaktan çok onları bir araya getiriyordu.
Pokémon nasıl ortaya çıktı?
Pokémon'un hikâyesi Japon oyun tasarımcısı Satoshi Tajiri ve onun kurduğu Game Freak şirketiyle başladı. Nintendo tarafından Game Boy için yayımlanan ilk Pokémon oyunları 1996'da Japonya'da satışa çıktı.
Oyuncular, Kanto adı verilen bir bölgede dolaşıyor, farklı yaratıkları topluyor, araştırıyor ve birbirleriyle savaştırıyordu. Oyunun temel fikri yalnızca karakterleri keşfetmek değil, mümkün olduğunca fazlasını yakalamaktı.
Japonya'da kısa sürede okul bahçelerinden ülke çapına yayılan bir fenomene dönüşen Pokémon'un Batı'ya ulaşması yaklaşık iki yıl sürdü.
Avustralya'da ise Pokémon, çocuk programı Cheez TV üzerinden geniş kitlelere ulaştı. Marlborough, Eylül 1998'de programda Pokémon'u ilk kez gördüğü anı, kendi kuşağı için büyük bir dönüm noktası olarak anlatıyor.
Çok geçmeden çocukların gündelik hayatında Pokémon karakterleri, oyunları ve kartları belirleyici hale geldi.
"Hepsini yakala" çılgınlığı
Pokémon'un merkezinde keşif, toplama ve mücadele vardı. Oyuncular yeni yaratıklar buluyor, onları geliştiriyor ve diğer oyuncularla karşılaştırıyordu.
Game Boy oyunları dünya çapında büyük bir ticari başarı yakaladı. İlk dönem Pokémon oyunlarının toplam satışları 400 milyonu aştı.
Ancak Pokémon'un etkisi oyun konsoluyla sınırlı kalmadı. Çizgi film, oyuncaklar ve özellikle Pokémon Trading Card Game markanın çocukların gündelik yaşamındaki yerini daha da büyüttü.
Bu noktada Pokémon, evde oynanan bir video oyunundan çıkıp okul bahçelerine taşındı.
Kartlar okulları karıştırdı
Pokémon Trading Card Game'in 1999'da Avustralya'da piyasaya çıkması, fenomenin yeni bir aşamaya geçmesine neden oldu.
Kartlar yalnızca toplanmıyor; çocuklar bunları birbirleriyle değiştiriyor ve kart oyununda birbirlerine karşı kullanıyordu. İlk iki ayda Avustralyalıların Pokémon kartlarına 11 milyon Avustralya doları harcadığı belirtiliyor.
Kart alışverişleri ve oyunlar teneffüslerin önemli bir bölümünü kaplamaya başlayınca bazı okullar Pokémon kartlarını yasakladı.
Ancak yasaklar çocukların ilgisini azaltmak yerine zaman zaman protestolara yol açtı. Marlborough, kendi okulunda öğrencilerin yasağı tartışmak üzere oturma eylemi yaptığını ve Pokémon karakterlerinin nasıl çalıştığını okul yönetimine anlatmak için temsilciler seçildiğini aktarıyor.
Pokémon neden "tehlikeli" ilan edildi?
Pokémon'un popülerliği arttıkça medya ilgisi de arttı. Fakat haberlerin önemli bir bölümü çocukların Pokémon'a duyduğu ilgiyi bir kültürel fenomen olarak incelemek yerine bunun yaratabileceği tehlikelere odaklandı.
1999'da Avustralya'da yayımlanan bir televizyon haberinde Pokémon'un çocukları "büyücülük ve şiddete"yönlendirebileceği öne sürüldü.
ABC radyosunda da "hepsini yakala" sloganı üzerinden, Pokémon'un çocukları mı yoksa şirketin tüketici kitlesini mi hedeflediği sorgulandı.
Dönemin uluslararası haberlerinde Pokémon bağımlılıkla ilişkilendirildi. Bazı çevreler, Pokémon savaşlarının hayvanlara yönelik kötü muameleyi veya köpek dövüşlerini teşvik edebileceğini savundu.
Hırsızlık, dolandırıcılık ve sahte kartlara ilişkin haberler de Pokémon etrafındaki tartışmayı büyüttü. Hatta çocukların Pokémon karakterlerine dönüştüklerini düşündükleri için yüksek yerlerden atladıklarına ilişkin söylentiler bile dolaşıma girdi.
Böylece çocukların eğlencesi, yetişkinler açısından bir tür ahlaki paniğe dönüştü.
Dönemin haberlerinde Pokémon'un tehlikeleri anlatılırken, haber görüntülerinde çoğu zaman başka bir tablo vardı: Bir araya gelmiş, kartlarını değiştiren, oyun oynayan ve birbirlerine Pokémon karakterlerini anlatan çocuklar.
Pokémon'un başarısının önemli bir sırrı da tam olarak buydu.
Oyundaki bütün karakterleri tek başına toplamak mümkün değildi. Oyuncuların birbirleriyle konuşması, karakter ve kart takası yapması, birlikte oynaması gerekiyordu.
Yani Pokémon yalnızca bir tüketim ürünü değil, aynı zamanda bir sosyal etkileşim mekanizması haline gelmişti.
Pokémon çocuklara dünyayı nasıl açtı?
Pokémon'un yarattığı ortak kültür yalnızca aynı ülkedeki çocuklar arasında oluşmadı.
Çocukların aynı karakterleri ve aynı oyun dünyasını tanıması, dil ve coğrafya sınırlarını aşan bir iletişim biçimi yarattı.
Perth'te yaşayan bir çocuk için Japonya'da üretilmiş bir oyun üzerinden dünyanın başka yerlerindeki çocuklarla ortak bir şey paylaşabilmek, yaşadığı yerin sınırlarını genişleten bir deneyime dönüştü.
Marlborough'nun ifadesiyle, dünyanın farklı yerlerindeki milyonlarca çocuğun aynı anda bir Cubone'un ne olduğunu bilmesi, kendisini daha az yalnız hissetmesini sağladı.
Pokémon neden 30 yıl sonra hâlâ popüler?
Pokémon'un en dikkat çekici özelliği, tek bir ürünün başarısına bağlı kalmaması.
Video oyunlarının ardından çizgi film, sinema, oyuncak, koleksiyon kartları, mobil oyunlar, mağazacılık ve farklı türlerde ürünler geldi. Marka bugün yeni bir tema parkına kadar uzanan geniş bir ekosisteme sahip.
Bu çeşitlilik, Pokémon'un farklı kuşaklara ulaşmasını sağladı. 1990'ların sonunda kartlarıyla oynayan çocuklar bugün yetişkin koleksiyoncular olabilirken, yeni nesiller Pokémon'u farklı oyunlar ve platformlar üzerinden keşfedebiliyor.
Bu nedenle Pokémon, nostalji ile yeni tüketici kuşaklarını aynı marka altında birleştirebilen nadir kültürel ürünlerden biri haline geldi.
Pokémon kartları: Milyonlarca dolarlık bir piyasa
Pokémon'un en şaşırtıcı dönüşümlerinden biri koleksiyon kartlarında yaşandı.
Bir zamanlar çocukların teneffüste birbirleriyle değiştirdiği kartlar, bugün ciddi bir koleksiyon ve yatırım piyasasının parçası.
Nadir kartların fiyatları son yıllarda büyük ölçüde yükseldi. Öyle ki en değerli Pokémon kartlarından biri 16,5 milyon dolara satıldı.
Kartların değer kazanması yeni bir sorunu da beraberinde getirdi. Avustralya'da yüksek fiyatlı Pokémon kartları, hobi mağazalarına yönelik hırsızlıkların artmasıyla ilişkilendiriliyor.
Böylece Pokémon kartları bir kez daha çocukların oyun alanından çıkıp yetişkinlerin para ve yatırım dünyasına girmiş oldu.
Marka büyümeye devam etti
1990'ların sonunda Pokémon'u çocuklar için tehlikeli görenler, markanın kısa sürede ortadan kalkacağını düşünmüş olabilir.
Ancak tam tersi oldu.
Pokémon bugün dünyanın en büyük medya franchise'ı olarak tanımlanıyor. Video oyunlarından televizyona, oyuncaklardan koleksiyon ürünlerine kadar çok geniş bir alanda varlığını sürdürüyor.
Bir zamanlar okul bahçelerinde yasaklanan kartlar ise bugün milyonlarca dolar değerinde olabiliyor.
Pokémon'un 30 yıllık hikâyesi bu açıdan yalnızca bir markanın ticari başarısını anlatmıyor. Aynı zamanda yetişkinlerin çocuk kültürüne yönelik korkularının zaman içinde nasıl değişebildiğini de gösteriyor.
"Çocuklar başından beri haklıydı"
1990'ların sonundaki yetişkinler Pokémon'u bağımlılık, şiddet, tüketim ve hatta çocukların ahlaki gelişimi açısından bir tehdit olarak gördü. Oysa çocukların Pokémon'a yüklediği anlam çok daha basitti: oynamak, toplamak, keşfetmek ve arkadaş edinmek.
Pokémon'un 30 yıl boyunca ayakta kalması, bu basit formülün geçici bir çocuk modasından daha güçlü olduğunu gösterdi.
Markanın bugün hâlâ yeni nesilleri kendine çekmesinin temelinde de aynı fikir var: Karmaşık olmayan bir oyun dünyası, keşfetme duygusu ve başkalarıyla paylaşılabilen ortak bir dil.
Bir zamanlar "tehlikeli bir çılgınlık" olarak görülen Pokémon'un üç on yıl sonraki tablosu ise oldukça farklı: Çocukların sevdiği bir oyun, dünyanın en büyük kültürel markalarından birine dönüştü.
Kaynak: Gazete Oksijen
