Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Konferansı COP31, Türkiye'nin Antalya kentinde başladı. Konferansın “İş Birliği ve Kolektif Eylem Yoluyla Uygulamayı Harekete Geçirmek” başlıklı resmi teması doğrultusunda delegeler, uzun süredir verilen iklim taahhütlerini somut sonuçlara dönüştürme sorunuyla karşı karşıya kalacak. Hükümetlerin bu hedefe ulaşmak için kullanabileceği pratik araçlardan biri halihazırda mevcut. Brezilya, geçen yıl Belém'de düzenlenen COP30'da, ulusal ve yerel yönetimlerin satın alma güçlerini yeşil dönüşüm için kullanmalarına yönelik ortak bir çerçeve oluşturan Sürdürülebilir Kamu Alımları Belém Bildirgesine öncülük etti.
Brezilya Kamu Hizmetleri Yönetimi ve Yenilik Bakanı Esther Dweck ile birlikte kısa süre önce Taahhütten Uygulamaya: Belém Bildirgesi'ni Kapsayıcı ve Sürdürülebilir Büyümenin İtici Gücüne Dönüştürmek başlıklı yeni bir politika raporu hazırladık. Raporda, bildirgede yer alan taahhütlerin nasıl somut sonuçlara dönüştürülebileceği ve COP31'in bu sürece nasıl katkı sağlayabileceği ele alınıyor.
1,5 dereceyi aşacak
Dünya genelinde sera gazı emisyonları artmaya devam ediyor. Emisyonlar 2025'te yeni bir rekor seviyeye ulaştı. İklim kaynaklı felaketler de daha sık yaşanıyor ve etkileri giderek ağırlaşıyor. Birleşmiş Milletler Çevre Programı, bu yılın başlarında yayımladığı raporda, hükümetler mevcut taahhütlerini yerine getirse bile dünyanın Paris İklim Anlaşması'nda belirlenen küresel ısınmayı 1,5 santigrat dereceyle sınırlama hedefini aşacağını bildirdi.
Buna rağmen uygulamadaki ilerleme, daha güvenli bir iklim geleceğini mümkün kılacak hızın çok gerisinde kalıyor. Artık asıl soru hükümetlerin iklim kriziyle mücadele etmek için daha fazlasını yapıp yapmaması değil bunu gerçekten yapıp yapamayacakları. Kurumsal kapasiteye sahipler mi? Pek çok durumda yanıt hayır.
Belém'den çıkan ders
Geçen yıl Brezilya'nın Belém kentinde düzenlenen COP30'un ortaya koyduğu en önemli ders buydu. Serbest piyasa anlayışı, 40 yıl boyunca hükümetlere geri çekilmelerini, temel hizmetleri ve uzmanlık alanlarını dışarıdan temin etmelerini, mümkün olan her alanda harcamaları kısmalarını ve ekonomik kalkınmanın yönünü tamamen piyasalara bırakmalarını söyledi.
Bunun sonucunda devlet kapasitesi giderek aşındı. Kamu kurumlarının temel işlevleri özel sektör danışmanlık şirketlerine devredildi. Rosie Collington ile birlikte kaleme aldığımız ''The Big Con'' adlı kitabımızda bu süreci ele alıyoruz. Bu kendi kendini zayıflatan süreci tersine çevirmek, kamu kurumlarının kendi bünyelerindeki kapasitelere daha fazla yatırım yapılmasını gerektiriyor. University College London (UCL) Yenilik ve Kamu Amacı Enstitüsü'nün Kamu Sektörü Kapasiteleri Endeksi de bu kapasiteyi ölçmeyi ve güçlendirmeyi amaçlıyor.
“Çözümler COP'u”
Devlet kapasitesini iklim politikasının merkezine yerleştirmek aslında sağduyulu bir yaklaşım olmalı. Ancak son 40 yılda hakim olan anlayıştan kopuş anlamına geldiği için ilerleme yavaş kaldı. Brezilya'nın “Çözümler COP'u” olarak nitelendirdiği COP30, bu gerçeği kabul ederek odağı bildirgelerden uygulamaya kaydırdı. İddialı hedeflerin, bunları hayata geçirecek kapasite olmadan bir anlam taşımadığını ortaya koydu.
Belém'de UCL'deki çalışma arkadaşlarımla birlikte, iklim hedeflerinin somut eylemlere dönüşmesi için bundan sonra yapılması gerekenleri ele alan iki kapsamlı rapor yayımladık. Bunlardan ilki, Esther Dweck ile birlikte hazırladığımız ''Adil ve Yeşil Bir Dünya İçin Devlet Kapasitesi ve Yetkinlikleri''. İkincisi ise ''Görev Odaklı Ülke Platformları: Adil Bir Yeşil Dönüşümün Motorları'' başlıklı çalışma raporuydu.
Her iki çalışma da aynı temel düşünceye dayanıyor: Etkili iklim politikaları için devlet kapasitesi vazgeçilmezdir. Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları doğrultusunda ölçülebilir ilerleme sağlayan yatırımlar ve politikalar gibi iklim eylemleri de nihayetinde kamu kurumları tarafından hayata geçirilir. Bunun için koordinasyon sağlayan bakanlıklara, satın alma işlemlerini yürüten kurumlara, kredi veren kamu bankalarına ve hedefleri programlara dönüştürebilen kamu çalışanlarına ihtiyaç vardır. Bunlar olmadan iddialı hedefler yerine getirilmeyen vaatlere dönüşür ve uygulama açığı kamuoyunun güven kaybına yol açar.
Temel bir soruyu göz ardı ediliyor
Yeşil dönüşüm tartışmaları uzun süredir özel finansmanın harekete geçirilmesine, düzenleyici hedeflerin belirlenmesine ve piyasa aksaklıklarının giderilmesine odaklanıyor. Bunlar önemli işlevler ancak tek başlarına yeterli değiller. Hükümetlerin yalnızca piyasaların iklim çözümleri üretmesini sağlayacak koşulları oluşturması gerektiği varsayımı, temel bir soruyu göz ardı ediyor: Yatırımları kim koordine edecek, üretim kapasitesini kim geliştirecek, tedarik zincirlerini kim kuracak ve dönüşümün kazanımlarının toplumun geniş kesimleriyle paylaşılmasını kim sağlayacak?
Emisyonların artmaya devam etmesi, farklı bir yaklaşımın zamanının geldiğini gösteren en açık kanıt. Hükümetler, kamu kurumlarını yalnızca kurallara uyulmasını sağlayan yapılar olarak değil değer yaratan ortaklar olarak görülmeye başlanmalı. Bu kurumları, açıkça tanımlanmış kamusal hedefler doğrultusunda harekete geçirmeli.
Bu yaklaşım, kamu kurumlarının tasarlama, koordinasyon sağlama, deney yapma ve öğrenme kapasitelerine çok daha fazla yatırım yapılmasını gerektiriyor. Bunun için kamu çalışanlarının teknik uzmanlıklarının güçlendirilmesi, bakanlıklar ve yönetim kademeleri arasındaki koordinasyonun geliştirilmesi ve işletmeler, çalışanlar, topluluklar ve sivil toplum kuruluşlarıyla etkili biçimde çalışabilecek kurumların oluşturulması gerekiyor.
Kamu alımlarının dönüştürücü gücü
Kamu alımları, bu yaklaşımın neler başarabileceğini gösteren önemli bir örnek. Hükümetler, her ekonomide mal ve hizmetlerin en büyük alıcıları arasında yer alıyor. Buna rağmen ihale süreçleri çoğu zaman yalnızca kurallara uyulmasını ve maliyetlerin en aza indirilmesini amaçlayan idari işlemler olarak görülüyor. Sözleşmeler de genellikle en düşük fiyatı veren şirketlere veriliyor.
Bu durum önemli bir fırsatın kaçırılması anlamına geliyor. Burada mesele yalnızca hükümetlerin ne satın aldığı değil, bunu nasıl yaptığıdır. Kamu alımlarındaki satın alma gücü, şirketlere açık bir talep sinyali gönderiyor, yatırımları belirli önceliklere yönlendiriyor ve tedarik zincirleri boyunca ekonomik etkiler yaratıyor.
Doğru biçimde uygulandığında kamu alımları, piyasaları şekillendirmek ve toplumsal açıdan arzu edilen hedefleri ilerletmek için stratejik bir araca dönüşebilir. Hükümetler ulaşmak istedikleri sonuçları tanımlayarak yenilikçi ürünlere yönelik talep oluşturabilir, sürdürülebilir üretime yatırımı teşvik edebilir ve yerli tedarik zincirlerini güçlendirebilir.
Girişimci bir devlet anlayışı
İklim değişikliğiyle mücadele, girişimci bir devlet anlayışını gerektiriyor. Bu yaklaşımda kamu alımları, girdiler yerine sonuçlara odaklanıyor. Hükümetler satın alacakları ürünü önceden belirlemek yerine çözülmesi gereken sorunu tanımlıyor.
Anna Hope Emerson ile birlikte yakın tarihli bir UCL Yenilik ve Kamu Amacı Enstitüsü çalışma raporunda ele aldığımız üzere, iklim odaklı kamu alımları çoğu zaman geleneksel ürünlerin yerine piyasada hazır bulunan daha çevreci ürünlerin konulması olarak değerlendiriliyor. Bu da kaçırılmış bir başka fırsat. Yeşil kamu alımları daha geniş bir hedef doğrultusunda kullanıldığında yatırımları yönlendirebilir, sürdürülebilir teknolojilerin ve iş modellerinin yaygınlaşmasını hızlandırabilir ve ekonomi genelinde olumlu etkiler yaratabilir.
Belém Bildirgesi'nin arkasındaki düşünce de buydu. Bildirgenin önemi kamu alımlarının ötesine geçiyor. Çünkü iklim eyleminin, hükümetlerin kendilerini nasıl örgütlediğine ve ekonomik güçlerini nasıl kullandığına bağlı olduğunu kabul eden daha geniş bir anlayışı yansıtıyor. Bildirge, sürdürülebilir kamu alımlarını geliştirmek için birbirini tamamlayan dört temel ilke belirliyor.
Belém Bildirgesi'nin dört ilke
İlk olarak çevresel ve toplumsal hedeflerin, yalnızca mevzuata uyum ölçütleriyle sınırlı kalmadan tüm kamu alımı kararlarına dahil edilmesi gerekiyor. İkinci olarak hükümetlerin satın alma gücünü kamu harcamalarının geneline yayarak sürdürülebilir kamu alımlarını büyütmesi gerekiyor. Böylece öngörülebilir bir talep oluşturulabilir, yatırımlar teşvik edilebilir ve sürdürülebilir üretim kapasitesi geliştirilebilir.
Üçüncü ilke, kapsayıcı katılımın teşvik edilmesini öngörüyor. Kamu alımlarında iklim krizinden etkilenen topluluklar da dâhil olmak üzere farklı paydaşların sürece katılması ve ekonominin geniş bir kesimi için fırsatlar yaratılması gerekiyor. Dördüncü olarak hükümetlerin kurumsal iş birliğini ve öğrenme süreçlerini güçlendirmesi gerekiyor. Kurumlar ve yönetim kademeleri arasında bilgi, deneyim ve araç paylaşımını sağlayacak kanallar oluşturulması, politika yapıcıların sürdürülebilir kamu alımı uygulamalarını hayata geçirmek, uyarlamak ve zaman içinde geliştirmek için ihtiyaç duyduğu kapasiteyi oluşturabilir.
Bu dört ilke, siyasi taahhütlerin daha stratejik, kapsayıcı ve sonuç odaklı uygulamalara dönüştürülmesi için ortak bir çerçeve sunuyor. Aynı zamanda hükümetlerin uygulamayı kendi kurumsal yapılarına ve önceliklerine göre uyarlamalarına imkân tanıyor. COP30'da başlattığımız çalışmaların devamı niteliğindeki yeni politika raporumuz, Belém Bildirgesi'nin uygulanması ve sürdürülebilir kamu alımlarının yaygınlaştırılmasıyla ilgili temel sorunları ve fırsatları inceliyor.
Doğru zaman
Yeni analizimiz hem Brezilya hem de uluslararası toplum açısından önemli bir dönemde yayımlanıyor. Brezilya Devlet Başkanı Luiz Inácio Lula da Silva'nın yeniden seçilmesi, son dönemde kaydedilen ilerlemenin sürdürülmesi ve sürdürülebilir kamu alımı uygulamalarının güçlendirilmesi için bir fırsat sunuyor. Bu süreç, ülkenin son dört yılda yeniden hayata geçirdiği diğer iklim politikalarıyla birlikte ilerleyebilir. Aynı zamanda Antalya'daki COP31, Belém Bildirgesi'ne yönelik ivmenin korunmasına, hükümetlerin katılımının genişletilmesine ve uluslararası taahhütlerle ulusal düzeydeki eylemler arasındaki bağın güçlendirilmesine katkı sağlayabilir.
Politika raporu, sürdürülebilir kamu alımlarının uygulamadaki örneklerinden çıkarılan dersleri inceliyor. Bu kapsamda Recife kentinin ve Bahia eyaletinin deneyimlerinin yanı sıra Brezilya, İskoçya ve İsveç'teki okul yemek programları ele alınıyor. UCL Yenilik ve Kamu Amacı Enstitüsü'nün yakın tarihli vaka çalışmalarına konu olan bu örnekler, sonuç odaklı politikaların ve kamu alımlarının hem mümkün hem de etkili olduğunu gösteriyor.
Ancak ekonominin tamamında ihtiyaç duyduğumuz dönüşümü tek başına kamu alımları sağlayamaz. Bu araç, çeşitli arz ve talep politikalarıyla ve genel bir görev odaklı sanayi stratejisinin parçası olarak en iyi sonucu verir. Bu bağlamda etkili bir kamu alımı süreci, hükümetin tüm birimlerini kapsayan bütüncül bir yaklaşım gerektiriyor. Brezilya, Sürdürülebilir Kalkınma İçin Kamu Alımları Bakanlıklar Arası Komisyonu aracılığıyla bu yaklaşımı uygulamaya koydu.
Belém Bildirgesi'ne katılımın genişletilmesi gerekiyor
Kamu ve özel sektör arasında yapılandırılmış bir koordinasyon da gerekiyor. Politika yapıcıların yeniliği teşvik etmek, sürdürülebilir ürün arzını genişletmek ve piyasaların hazırlık düzeyini güçlendirmek için kamu kurumları, tedarikçiler, finans kuruluşları, akademi ve sivil toplum arasında iş birliğini bilinçli biçimde desteklemesi gerekiyor.
Bunun yanı sıra Belém Bildirgesi'ne katılımın genişletilmesi, uluslararası ağların harekete geçirilmesi ve açık uygulama stratejilerinin, izleme mekanizmalarının ve hesap verebilirlik çerçevelerinin oluşturulması açısından önem taşıyor. Son olarak hükümetlerin kamu kurumlarının ve kamu alımı ekiplerinin kapasitelerine eğitim, dijital araçlar ve bilgi paylaşım platformları aracılığıyla yatırım yapması gerekiyor.
Küresel ölçekte Belém Bildirgesi'nin daha fazla ivme kazanması ve yeni imzacıların katılımıyla genişlemesi gerekiyor. Ancak imzaların tek başına sonuç anlamına gelmediğini unutmamak önemli. COP31 devam ederken bildirgeyi imzalayan hükümetler, hedeflerini ve ilerlemeyi izleme planlarını içeren uygulama yol haritalarını yayımlamalı. Aynı zamanda daha fazla ulusal ve yerel yönetim bildirgeye katılmalı ve kendi deneyimlerini paylaşmaya başlamalı.
“Uygulama COP'u”
Son olarak, uluslararası kalkınma bankalarının ulusal kamu bankalarıyla birlikte yürüttüğü çalışmalar da dahil olmak üzere iklim finansmanından sorumlu kuruluşlar, hükümetlerin başarılı olmasını sağlayacak kamu sektörü kapasitelerini nasıl destekleyeceklerini açıkça ortaya koymalı. Önemli olan yalnızca sürdürülebilirlik konusunda taahhütte bulunmak değil, bu taahhütleri hayata geçirebilecek devlet yapıları oluşturmaktır.
Antalya'daki bu ayki toplantının “uygulama COP'u” olarak hatırlanması isteniyorsa, konferansa katılan herkes devlet kapasitesi ve kurumsal yetkinliklerin ikincil konular olmadığını resmen kabul etmeli. Bunlar, etkili iklim eyleminin dayandığı temel altyapıdır.
© Project Syndicate, 2026
Kaynak: Gazete Oksijen
