Kasım ayının ilk günlerinde dünya futbolu bir şokla sarsıldı. İspanya 2. Ligi’nde oynanan CD Tenerife - FC Andorra karşılaşmasının son dakikasında savunmanın arkasına sarkan santrfor Jesus de Miguel, tehlikeyi önlemek için kalesinden süratle açılan kaleci Jesus Owono’nun müdahalesinin ardından hayatını kaybetti.
Trajik olayı anlatan cümleyi bir futbol pozisyonu özeti gibi kurmaya özellikle dikkat ettim, zira olayın sarsıcı tarafı burada saklı. Her maçta defalarca görebileceğimiz aksiyonun ardından bir oyuncu ölürken, diğeri de ömür boyu yaşayacağı bir pişmanlığı omuzlarına almak zorunda kaldı.
Futbol sahalarında yaşanan kayıplara aslında alışığız. Marc Vivian Foe, Antonio Puerta, Mikos Fehler gibi örnekler hafızalarda. Fakat bu oyuncular, kalp sorunları sebebiyle sahada fenalaşarak aramızdan ayrılmışlardı. Tenerife’de ise olağan bir ikili mücadele sekansı, ölümle sonuçlandı.
Bütün dünya konuyu tartıştı, özellikle de Owono hakkında ikiye bölündü. Kalecinin hapislerde çürümesini isteyenleri de (bunların önemli bir kısmı ırkçı saiklerden besleniyor) olayın futbolun fıtratında olduğunu düşünenleri de gördük.
Biz bu yazıda taraf tutmayacağız. Ya da en azından o kadar keskin olmayacağız. Fakat hukuk sisteminin nasıl hareket edeceğini ve futbolun olayı nasıl değerlendirmesi gerektiğini tartışmak lazım.
Hapis mi maç cezası mı?
İspanya polisi 3 Kasım günü, yani De Miguel’in ölüm haberinin düştüğü sabah olay hakkında soruşturma başlattı. Bu zaten olağan bir durum. Doğal neden olmaksızın (hastalık vs.) meydana gelen her ölüm otomatik olarak adli soruşturmayı gerektiriyor. Soruşturma da taksirle öldürme üzerinden ilerliyor. Bu kısım önemli ama buraya birazdan değineceğiz. Zira öncesinde top yargıda değil, futbol disiplin kurulunda.
Yargının harekete geçmesi için Spor Disiplin Kurulu'nun kararı bekleniyordu. Owono'nun RFEF Disiplin Kuralları 102. maddesine göre karşılaşması mümkün en ağır sonuç 12 maçlık men cezasıydı! Cuma günü karar açıklandı. Olağandan daha geç. Fakat beklenen oldu: 12 maç!
Kurulun pozisyonu değerlendirmesinin ardından artık savcılık devreye girebilecek. Önce Jesus Owono'nun darbesinin kasıtlı olarak zarar verme amacı taşıyıp taşımadığını araştıracak. Fakat incelenecek tek kısım hareketin kendisi olmayacak. Sağlık ekiplerinin ve bilir kişilerin ifadelerine başvurulacak. Olayda bir sağlık ihmalinin veya öncesinde De Miguel’in bir rahatsızlığının olup olmadığı incelenecek.
Tenerife Başsavcısı José Luis Sánchez-Jáuregui, Owono hakkında ceza davası açılmasının çok düşük bir ihtimal olduğunu belirtti. Zira De Miguel’in aldığı darbe oyun sırasında meydana gelmişti. Başsavcı, spor müsabakalarında oyun devam ederken (yani kavga gibi olaylar hariç) meydana gelen yaralanmaların genel olarak cezalandırılamayacağını ifade etti. Yine de eğer De Miguel’in ailesi sonuçlara katılmazsa, şikâyette bulunma hakkına sahip.
İşin çetrefilli durumu da burası. Olay, futbolun doğası kapsamında düşünülürse Owono’ya ceza çıkmayabilir. O zaman bakış açımızı değiştirelim ve şunu soralım: Futbolun doğası neden bu tip aksiyonları normalleştiriyor?
İspanyol Ceza Kanunu'nun 142. maddesi, ağır ihmal sonucu ölüme neden olan durumlarda 1-4 yıl, daha hafif ihmal durumlarında ise 3-18 ay hapis cezası öngörüyor. Türk Ceza Kanunu’nda da benzer bir durum var. Taksirle ölüme sebep olmak, 2-6 yıl arasında bir yargılanma gerektiriyor.
Fakat spor müsabakaları (İspanya’da) bunun dışında kalıyor. Cezai sorumluluğun oluşması için, müsabakanın doğasında var olan riskleri aşan bir davranışın kanıtlanması gerekiyor. Tabi ki genel kanı Owono’nun maksatlı bir müdahale yapmadığı yönünde.
Ceza Hukuku Profesörü ve spor hukuku uzmanı Emilio Cortés, futbolun doğasında var olan risklerin hiçbir davranışı haklı çıkaramayacağını ve çarpışmanın özel koşullarının analiz edilmesi gerektiğini savunuyor.
Gazeteci Manuel Jabois de Owono’ya uygulanan siber zorbalığa siper olduğu yazısında bile pozisyonun sıradan bir futbol mücadelesi olarak geçiştirilmesine karşı çıkıyor.
Şu bir gerçek ki trafikte istemeden ve hatta kusurlu olmadan bir kazaya sebep veren sürücüler bile ölümlü olayların ardından ciddi cezalarla karşılaşıyor. Trafik, bir futbol sahasından daha az riskli midir ki oradaki kaza ‘olağan risk’ olarak değerlendirilmiyor? Veya risk faktörü nasıl ve neye göre belirleniyor?
Hapis ne için?
Özetle, soruşturmanın devamında Owono'nun suçlanması mümkün olmayabilir. Fakat aksi bir durumda da Owono’nun hapis cezası alması vicdanlara sığmayabilir. Evet, bir dikkatsizlik ve sertlik var. Üstelik birinin ölümüne sebep olmak için aşırı kontrolsüz olmanız gerekiyor. Tüm bunlar da bir cezayı gerektiriyor.
Fakat hapis cezasının felsefi dayanağı, failin toplumdan uzaklaştırılması ve ıslahı… Peki hayatı boyunca herhangi bir suçu, falsosu, yargılanması olmamış Owono, kalesinden açılırken kontrolsüz davrandığı için senelerce toplumdan uzaklaştırılmalı mı? Veya ıslah edilmesi gereken biri mi?
Diğer yandan böyle bir hapis cezası caydırıcı olmaya yetecek mi? Owono’nun ‘içeri atılması’, diğer kalecilerin kalesinden açılırken iki kere düşünmesine yarayacak mı?
Bu soruları sorduğum için Owono’nun suçsuzluğunu talep eden biri olarak gözükmek istemem. Immanuel Kant’a sığınarak, eyleminin ahlaki sorumluluğunu taşıması gerektiğini ve 12 maçlık bir cezanın buna yetmeyeceğini kabul ediyorum. Zaten ne olursa soruşturma da mevcut kurallar ve yasalar üzerinden gerçekleşecek. Yani Owono için bir değişim fırsatı söz konusu değil. O yüzden bu sorular Owono’nun masumluğu veya mahkumluğu için sorulmuyor. Soruları bırakalım ve hukukçular tartışmayı derinleştirsin.
Fakat diğer yandan Norveçli sosyolog Thomas Mathiesen’in yıllar önce sorduğu soruyu alarak futbol üzerinden konuşmaya devam edebiliriz: Hapishane, suçun nedenlerini ortadan kaldırıyor mu, yoksa yalnızca bir suçlu yaratıp sistemin devamını mı sağlıyor?
Futbol suçsuz mu?
İspanya benzer bir olayı 21 Aralık 1986’da, yani 40 sene önce de yaşamış.
Celta Vigo ile Malaga arasında Balaidos Stadı’nda oynanan maç sırasında Malaga kalecisi Jose Antonio Gallardo ile ev sahibinin Brezilyalı oyuncusu Baltazar çarpışıyor. Gallardo topa müdahale ederken kafasına darbe alıyor. Ardından hastaneye kaldırılıyor ve Vigo'da çeşitli testlerden geçiyor. Bir süre sonra Málaga'ya sevk ediliyor. Orada da yoğun bakım ünitesinde birkaç gün geçirdikten sonra taburcu oluyor. Fakat üç hafta sonra beyin kanaması nedeniyle hayatını kaybediyor.
Tabi ki her iki olayın farklılıkları var. En basitinden biri olaydan hemen sonra, diğeri üç hafta sonra… Fakat yine de Baltazar, ölüm olayının ardından herhangi bir ceza almadı ve hatta transfer olduğu Atletico Madrid’de LaLiga’nın gol kralı oldu.
Futbol ise aradan geçen 40 senede çok değişti. Mesela, artık kafasına darbe alan oyuncular oyundan hemen çıkarılıyor. Oyuncu sağlığına daha fazla önem veriliyor. Sağlık konusunda saha içinde dikkatle uyulması gereken mevzuatlar var. Bu sayede, aniden kalp rahatsızlığı geçiren Christian Eriksen’in hayatı kurtulabiliyor örneğin.
Fakat yine de değişmeyen bir nokta var: Oyunun kültürü. Oyun, oyunu izleyenler ve oyunun basını tek bir şeyi emrediyor: Kazanmak! Hatta bir adım öne çıkıyor: Ölümüne kazanmak...
"Futbol hayat memat meselesi değildir, ondan daha önemlidir" diyen Bill Shankly, eski zaman insanıydı. Şimdilerde yaşasaydı belki aynı cümleyi kullanmazdı. Fakat onun bıraktığı söz, birçok insanın başucu cümlesi olmaya devam ediyor. Tezahüratlar “ölümüne” sözcüğü ile başlıyor. Tekmeye kafa atan oyuncu güç sembolüne dönüşüyor, tekmeden kaçan erkek oyuncular ise cinsiyetçi ifadelerle yaftalanıyor.
Karşımıza şöyle bir tablo çıkıyor. De Miguel, aynı müdahalenin ardından hemen ayağa kalksaydı; Owono maçı izleyenlerin gözünde takımının puanı için kırmızı kart görmeyi göze alan bir kahraman olacaktı. Fakat aynı hareket farklı sonuçlanınca, kaleci bir mahkûma dönüştü! Öyleyse bu iki farklı tepkinin, yaşanan üzerinde bir sorumluluğu yok mu?
İspanya futbol tarihinin en önemli kalecilerinden biri olan Santi Canizares de böyle bir durumun çok nadir olduğunu belirtiyor ve istatistiklerde bile görünmeyeceğini savunuyor: “Futbolcuların iki korkusu vardır. Kalp rahatsızlığından ölüm ve mesleklerini icra etmelerini engelleyen bir hastalık yaşamak. Bir müdahale sonucu ölebileceğinizi asla hayal etmezsiniz.”
Fakat Canizares yine de pozisyonu değerlendirirken ilginç bir konuya değiniyor. Ona göre sorun, Owono'nun aşırı güç kullanması ve topu gördüğü anda kendini geri çekmek için gerekli fiziksel beceriden yoksun olmasıydı... Tecrübeli isim, “Owono sonuna kadar gitti. İki oyuncudan sadece birinin müdahale edebileceği durumlarda bu fiziksel beceri çok önemlidir” diyor.
Tabi ki Canizares Owono’yu, sosyal medya kullanıcıları gibi suçlamıyor. Fakat saha içinde oyuncular arasında yazılı olmayan ve hatta içgüdülerle belirlenen bir anlaşmadan bahsediyor. Peki ya kazanma duygusu, o içgüdülerin önüne geçiyorsa?
“Sonuna kadar gitmek” futbolcuların daha iyi sözleşmeler almalarını sağlayan bir özellik değil miydi? Bu sefer neden sonuna kadar giden bir futbolcuyu tek suçlu olarak gösteriyoruz?
Kafa vurmak ve kaleden açılmak
Futbol genel olarak ölümcül bir spor değil. Bunu biliyoruz. Fakat kanıksadığımız, ezberlediğimiz, oyunun doğası dediğimiz bazı hareketler ölüme (40 yılda bir de olsa) veya kalıcı hasarlara yol açabilir. Bir kaleciyle santrforun aynı topa koşması, santrforun stopere koşarken dirsek atması veya topa kafa vurmak bile kanıksadığımızdan daha tehlikeli eylemler.
Bu tip aksiyonlar Amerikan futbolu veya rugby'de sık sık yaşandığı için oyuncular kask ve güvenlik malzemeleri kullanıyor. Futbolda belki maç başına bir kere oluyor ama kask yok! Daha nadir yaşanması da oyunu daha güvenli hissetmemizi sağlıyor. Belki Canizares’in dediği gibi istatistiklere bile yansımıyor. Fakat De Miguel ve Jesus için istatistiğin oranı yüzde 100 oldu!
Üstelik futbol artık bir televizyon sporu ve eğlence sektörü. Yeni çağda çocuklar, aileler futbolun parçası olmak için zaman ve para harcarken bir ölüme tanık olmak istemezler. 1987’de kalecinin ölümüne sebep olan görüntüleri anında telefonunuzda göremezdiniz. Şu anda bile arşivi internette bulmak zor. Böylece trajedinin yayılması engellenirdi. Olay, kutu habere sıkışan bir iş kazası kisvesinde kalabilirdi.
Fakat artık De Miguel’in son anları, hepimizin telefonuna geliyor. Hepimiz üzülüyoruz. Ve bir daha olmasın diye dua ediyoruz. Fakat duadan fazlasını da yapabiliriz.
Belki şu anda çok ütopik geliyordur ama mesela topa kafa vurma konusunda yaşanan gelişmeler bile futbolun alıştığımız özelliklerinden yavaş da olsa feragat edeceğini gösteriyor.
İngiltere, ABD, İskoçya ve Kuzey İrlanda gibi ülkelerde, 12 yaşından küçük çocukların futbol antrenmanlarında topa kafa vurmaları yasak. Nedeni ise topa sık kafayla vurma ile demans arasındaki bağlantı. Bunun nasıl bir sonucu olacağını, çocukların profesyonel kariyerlerinde göreceğiz. Mesela kariyerleri boyunca topa daha az mı kafa vuracaklar? Yoksa profesyonellik öncesinde daha az kafa vuruşu yapmak (sonrasında her kafa topuna vurmak), onları demanstan uzaklaştırmaya yetecek mi? Bunların cevabı henüz yok.
Fakat bu noktaya gelindiyse belki de bir süre sonra sert ve riskli hareketlerin de sınırlandığını (kartların ötesinde) görebiliriz. Üstelik kalecilere, kaleden açılmamalarını tembihlemek oyunun doğasına uygun değil. Fakat kontrolsüz ve ölçüsüz müdahalelerinin asgari düzeye indirilmesi için çalışma başlayabilir. Futbolcuların müdahale biçimlerini değiştirmek düşünülebilir.
Bunun ilk adımı futbolun “bir ölüm kalım” oyunu olduğu yanılgısının üstünü silmekten ve hatta “erkek oyunu” algısını tamamen yok etmekten geçiyor.
Kazanmak, bu kadar kıymetli bir hale gelince, sporcu hayatının değeri de aynı oranda azalıyor ve ölüm, işin fıtratıymış gibi değerlendiriliyor.
Şov devam ediyor
Yukarıdaki ütopik geleceği bir kenara bırakarak, günümüze dönelim. Güncel futbol tamamen kazanmaya odaklı. Maç kazanmak ve ondan daha da çok; para kazanmak.
30 yaşında hayata veda eden Jesus de Miguel’in ilginç bir özelliği de vardı. Kendisi AFE’nin, yani İspanya Futbolcular Sendikası’nın yönetim kurulu üyesiydi. Sendikanın bu noktada, hem bir üyesinin hem de bir sporcunun kaybında nasıl bir tavır sergileyeceği merak konusu. Fakat çok da güçlü olamadıklarını şimdiden kabul etmek lazım. Zira olayın ardından hafta sonunda oynanması gereken maçların ertelenmesini talep ettiler ama onu bile LaLiga’ya kabul ettiremediler.
Birçok futbolcu hafta sonunda kazanmak için sahayı çıkmayı, mücadele etmeyi istemedi ama LaLiga para kazanmayı tercih edince oyun devam etti.
Tabi ki De Miguel için anma törenleri de düzenlendi. Saygı duruşu, 9. dakikada yükselen alkışlar, özel hazırlanan formalar… Tüm bunlar De Miguel’in anısını yaşatmak için makul yöntemler. Kurumlar, bir hafta boyunca evde oturmanın De Miguel’in anısına ve ailesine yardımcı olmayacağını, stadyumlarda ve ekran başında buluşmanın acıyı hafifleteceğini savundu.
Haklı olma ihtimalleri var. Fakat aksi bir durum da var. Tüm oynanan maçların ve anma törenlerinin ardından De Miguel, erken yaşta hayatını kaybeden bir futbolcuya dönüştü. Oyunun yarattığı riskler unutuldu. Hatta De Miguel’in ölümünde ihmal olup olmadığını tartışma fırsatı kaçırıldı. Spor programları yine vakitlerinin büyük bir kısmını oynanan maçların analizlerine harcadı. Fakat Tenerife’nin stadında ve hatta daha aşağı kategorilerde sağlık standartlarının yerinde olup olmadığı tartışılmadı.
Öyleyse kapanışı İspanya’da futbolun devam etmesini eleştiren nadir gazetecilerinden biri olan Manuel Jabois’den alıntıyla yapalım:
“Futbola ve onu çevreleyen her şeye yatırım yapmamız gerekiyor. Bunu nasıl önleyebileceğimizi düşünmemiz gerekiyor ve ben bu maç haftasını her düzeyde (gazetecilik, hukuk, hakemlik...) buna ayırırdım. Hiçbir zaman çözüm aramıyoruz; son zamanlarda sadece suçlayacak birini arıyoruz ve birini bulduğumuzda sorun bitmiş gibi görünüyor."