Birleşik Krallık Başbakanı Andy Burnham’ın ülkesinin köle ticaretindeki rolü nedeniyle resmi özür dileyebileceklerini açıklaması Britanya’nın siyaset sahnesinde hararetli bir tartışma başlattı.
Ekim ayı sonunda Burnham, The Guardian gazetesine yazdığı bir makalede Afrikalıların Amerika kıtasına zorla götürülerek köleleştirildiği transatlantik köle ticaretini “acımasız ve barbarca bir insan hakları ihlali” olarak nitelendirmiş ve resmi özür dilenmesi çağrılarına açık olduğunu belirtmişti.
Her ne kadar Burnham, Britanya’nın geçmişiyle yüzleşmesi gerektiğini söylese de tazminat ödemeleri konusunda herhangi bir taahhütte bulunmaktan kaçındı.
Hatta Burnham, “Günümüz Britanya halkının, farklı yasaların geçerli olduğu başka bir dönemde yaşanmış ve kendilerinin şahsen hiçbir rol oynamadığı tarihsel haksızlıklardan dolayı, ne kadar korkunç olurlarsa olsunlar, sorumlu tutulabileceğini düşünmüyorum” diyerek meseleyi kimilerine göre ‘kuru bir özürle’ kapatma yolunu seçti.
Burnham’ın bu çıkışı geçen hafta Antigua ve Barbuda’da düzenlenen İngiliz Milletler Topluluğu Hükümet Başkanları toplantısından hemen önce geldi. Başbakanın Kral III. Charles ile birlikte katıldığı bu toplantı Britanya’nın bir yıl içinde resmi bir özür dilemesi için ’yapılandırılmış bir diyalog’ başlatacak.
Kral III. Charles ise Karayipler’de ilk kez hükümdar olarak katıldığı toplantıda transatlantik köleleştirilmiş insan ticaretinin Milletler Topluluğu üstünde hâlâ bir gölge oluşturduğunu belirterek “Daha önce de söylediğim gibi, tarihin bu utanç verici dönemi kalbimi dehşetle dolduruyor ve ruhumda son derece derin, kişisel bir üzüntü yaratıyor” dedi.
İngiliz hükümeti her ne kadar tazminat ödemesi yapmayacaklarını duyursa da bu ülkelerin borçlarının faiz ve geri ödeme yükü konusunda uzun vadeler ve uygun faiz oranları gibi çözümlerle girişim başlatmayı hedefliyor.
Bu hem Britanya’da hem de Milletler Topluluğu gözünde tartışma yaratıyor.
Karayipler’deki Onarıcı Adalet Hareketi’nin (Reparatory Justice Movement) önde gelen isimleri Britanya tarafından sağlanacak borçların hafifletilmesi ve kalkınma yardımlarının, yüzyıllar boyunca süren köleliğin yol açtığı zararlar için talep edilen tazminatın yerine geçemeyeceğini belirtiyor.
Öte yandan Britanya siyasetçileri ise resmi bir özürün ‘Pandora’nın kutusunu’ açacağını, halka ağır mali yükler getireceğini hatta eserlerin geri gönderilmesiyle ‘müzeleri boşaltacağını’ savunuyor.
Tartışma ülkede öylesine yayıldı ki Britanya Dışişleri Bakanı Ed Miliband BBC’nin bir radyo programında siyasetin ateşini düşürebilmek için ülkesinin resmi özür dilemesinin İngiliz vergi mükellefleri üstündeki yükü artırmayacağı konusunda demeç vermek zorunda hissetti.
Muhalefetteki Muhafazakar Parti Lideri Kemi Badenoch X platformunda yaptığı paylaşımda nesiller önce yaşanan olaylardan dolayı Britanyalıların mali açıdan sorumlu tutulmaması gerektiğini söylemiş ve “İşçi Partisi, Britanya'nın sosyal yardım sistemine zaten gereğinden fazla para harcıyor. Şimdi Andy Burnham'ın dünyaya yönelik bir sosyal yardım programı sunmasının zamanı değil” yorumunu getirmişti.
Boris faktörü
Kölelik tartışmalarının en medyatik yorumlarından birini de Britanya’nın eski başbakanı Boris Johnson yaptı. Johnson Daily Mail gazetesindeki köşe yazısında kendisinin kölelerin soyundan geldiğini söyleyerek bunun sonucunda herhangi bir tazminat alıp alamayacağını sordu.
Johnson yazısında büyük büyük büyükannesinin 19. yüzyılda 13 yaşındayken Kafkasya’dan Çerkes bir mülteci olarak İstanbul’a getirildiğini ve Kapalı Çarşı’da köle olarak satıldığını söyledi.
“Büyük büyük büyükannemin uğradığı tartışmasız haksızlığın karşılığında, benim bir anda yüklü miktarda para almamı ister miydiniz?” şeklinde yorum yapan Johnson okurları arasında ‘sağduyunun sesi’ olarak alkışlansa da bu hikayesiyle herkesi ikna edebilmiş değil.
BBC araştırmacıları Johnson’ın Türk kökeninin izini büyük büyükbabasına kadar sürerek Türk gazeteci Ali Kemal’e kadar gidebilmişler. Johnson'ın büyük büyük ebeveynleri 1910 yılında Birleşik Krallık'a geldiğini teyit edebilen araştırmacılar, Kemal'in anne ve babası arasındaki ilişkinin gerçekliğini kesin olarak doğrulayamadı.
Eğer kölelik ticareti konusunda resmi bir özür dilenirse bu Birleşik Krallık için tarihi bir ilk olacak. 16. yüzyılından itibaren İngiliz yönetim makamları ve monarşi yüzyıllar boyunca devam eden köle ticaretinin önemli aktörleri arasına yer almıştı.
2007 yılında dönemin Başbakanı Tony Blair Britanya’nın köle ticaretindeki rolünün ‘derin bir üzüntü ve pişmanlık’ konusu olduğunu söylemiş, 2015 yılında eski başbakan David Cameron ise bu konuda tazminat ödeme taleplerini reddetmişti. 2023’te ise Rishi Sunak bu konudaki talepleri “Tarihimizi yeniden sorgulayıp geçmişteki olayları tersine çevirmeye çalışmak, ilerlemek için doğru yol değil” demişti. 2024’te ise Keir Starmer Britanya’nın köle ticaretinden rolü nedeniyle tazminat ödenmesi ihtimali reddetmişti.
Britanya, 1833 yılında mecliste geçirilen köleliği kaldırma yasası aracılığıyla köle ticaretinin sona erdirilmesinde de önemli bir rol oynadı. Ancak aynı yasanın bir parçası olarak, köleleştirdikleri insanların kaybı nedeniyle Britanyalı plantasyon sahiplerine büyük tazminatlar ödendi.
Birleşik Krallık, bu ödemeleri karşılamak için üstlendiği borcun geri ödemesini ancak 2015 yılında tamamlayabildi.
Kimi uzmanlara göre Britanya, Çin ve Rusya'nın dünya üzerindeki nüfuzlarını artırmaya çalıştığı bir dönemde, İngiliz Milletler Topluluğu'nu güçlendirmenin ülkenin çıkarına olduğuna inanıyor. Geçen ay Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin, Moskova'da tarihinde ilk kez Rusya-Afrika Zirvesi'ne ev sahipliği yapmıştı.
Türkler yeni bir göçmenlik krizinde
Britanya’nın geçmişindeki hataların üstüne halihazırda süren göçmenlik hatalarından biri de Ankara Anlaşmalı Türkiye vatandaşlarıyla ilgili.
Guardian’ın haberine göre ocak ayından bu yana Ankara Anlaşmalı Türkler için kalıcı oturum izin başvurularında ret yanıtlarında müthiş bir artış yaşanıyor. Gazeteye göre kabul edilen başvuruların sayısı da ocak ayından bu yana normalde birkaç bin seviyesindeyken yalnızca birkaç yüze kadar düştü.
Ret mektuplarında temel hatalar, uydurulmuş şartlar bulunduğu ve daha önce insani gerekçelerle esneklik gösterilen kişisel durumların göz ardı edildiği ortaya çıktı. Bu kişiler arasında, Covid-19 pandemisi sırasında Türkiye'ye yaptığı bir seyahat sırasında kanser teşhisi konulan ve tedavisine Türkiye'de başlayan bir kadın da bulunuyor. Kadının kalıcı oturum başvurusu, Türkiye'de tedaviye başlamayı kendi tercihiyle yaptığı gerekçesiyle reddedildi. Ekim ayında kadına üç küçük çocuğuyla birlikte ülkeden ayrılması gerektiği söylendi.
Başka bir dosyada da ölümcül evrede Alzheimer hastası olan babasını Türkiye’de ziyaret eden bir kadın oturum izni alamadı. Britanya makamları babanın hastalığının acil ve öngörülemeyen bir durumdan kaynaklanmadığına hükmetti.
Türk nüfusunun yoğun olduğu Tottenham ilçesi milletvekili eski dışişleri bakanı David Lammy, seçmenlerinden yoğun mesajlar aldığını söyleyerek ‘Britanya’daki Türk kökenli toplum için adaletin sağlanması gerektiğini’ belirtti.
Lammy bu ‘korkunç hikayelerin’ Windrush skandalını hatırlattığını ve geçmişten dersler çıkarılması gerektiğini söyledi.
2018 yılında patlayan Windrush skandalında çoğu “Windrush kuşağı” olarak bilinen gruptan gelen yüzlerce İngiliz Milletler Topluluğu vatandaşının haksız yere gözaltına alındığı, sınır dışı edildiği ve yasal haklarından mahrum bırakıldığı ortaya çıkmıştı.
