Kaliforniya ve New York'un da aralarında bulunduğu 30 ABD eyaleti, Meta'yı çocukları ve gençleri platformlarda daha uzun süre tutmak için bağımlılık yaratabilecek tasarım ve algoritmalar kullanmakla suçluyor. Eyaletler, şirketten 1 trilyon doların üzerinde tazminatın yanı sıra beğeni sayılarını kaldırmasını, sonsuz kaydırmayı ve otomatik video oynatmayı sonlandırmasını istiyor.
Meta ise suçlamaları reddediyor. Ancak dava, şirketin karşı karşıya olduğu ilk büyük hukuki sınav değil. New Mexico'da görülen ayrı bir davada Meta'ya 942 milyon dolar ceza verilmesi ve platformların gençlerin ruh sağlığı üzerindeki etkilerinin mahkeme tarafından ağır biçimde eleştirilmesi, yeni davanın önemini artırıyor.
Peki 30 eyalet Meta'yı tam olarak neyle suçluyor, şirketten ne isteniyor ve dava kaybedilirse Instagram ile Facebook kullanıcılarını nasıl bir değişiklik bekliyor?
BBC inceledi:
1. Meta neyle suçlanıyor?
Kaliforniya ve New York’un da aralarında bulunduğu 30 ABD eyaleti, Meta’yı çocukların ve gençlerin dijital güvenliğini ihlal etmekle ve Instagram ile Facebook’u bilinçli olarak “bağımlılık yaratacak” şekilde tasarlamakla suçluyor.
Dava dosyasına göre Meta’nın; algoritmalar, bildirim sistemleri, beğeni mekanizması, sonsuz kaydırma (infinite scroll) ve otomatik video oynatma gibi özellikleri, kullanıcı deneyimini iyileştirmekten çok gençleri platformda daha uzun süre tutmak amacıyla kurgulandı. Eyaletler, bu tasarım tercihlerinin çocukların mahremiyetini zedelediğini, psikolojik bağımlılık riskini artırdığını ve ruh sağlığı üzerinde olumsuz etkiler yarattığını savunuyor.
Ayrıca Meta’nın, genç kullanıcıların davranışlarına ilişkin iç araştırmalar yaptığı ve bu sistemlerin olası zararlarını bildiği halde gerekli önlemleri almadığı da iddialar arasında yer alıyor. Bu nedenle şirket yalnızca ürün tasarımıyla değil, aynı zamanda çocukları korumaya yönelik yasal yükümlülükleri ihlal etmekle de suçlanıyor.
Davada Meta, Instagram ve Facebook'u çocuklar ve gençler için zararlı olabilecek şekilde tasarlamakla suçlanıyor. Kaliforniya ve New York'un da aralarında bulunduğu 30 ABD eyaleti, şirketin çocukların mahremiyetini koruyan federal ve eyalet yasalarını ihlal ettiğini ve genç kullanıcıları platformlarda daha uzun süre tutmak için çeşitli tasarım ve algoritmalardan yararlandığını savunuyor.
2023'te açılan dava üç yılın ardından jüri önünde görülmeye başlanacak.
2. Suçlamaların sebebi ne?
Eyaletlere göre Meta, genç kullanıcıları platformlarına "bağlamak" amacıyla Instagram ve Facebook’un bazı özelliklerini özellikle bu hedef doğrultusunda tasarladı.
Davacılar, şirketin kullanıcıların uygulamalarda mümkün olduğunca uzun süre kalmasını sağlayan öneri algoritmaları, bildirimler, beğeni sistemleri, otomatik oynatma ve sonsuz kaydırma gibi özelliklerden yararlandığını savunuyor.
İddianın merkezinde, bu özelliklerin yalnızca kullanıcıların platformları daha rahat kullanmasını sağlamak için değil, onları daha fazla içerik tüketmeye yönlendirmek amacıyla kullanıldığı görüşü yer alıyor.
3. Eyaletlerin Meta’dan talepleri neler?
Eyaletlerin talepleri oldukça geniş. Meta'nın Instagram ve Facebook'ta genç kullanıcılar için ebeveyn doğrulaması getirmesi, "dopamini manipüle eden" öneri algoritmalarını değiştirmesi ve görünüşü değiştiren bazı fotoğraf filtrelerini kaldırması isteniyor. Ayrıca videoların otomatik oynatılmasına son verilmesi, kullanıcıların birden fazla hesap oluşturmasının engellenmesi, Instagram Stories gibi kaybolan içerik formatlarının kaldırılması ve genç kullanıcılar için beğeni sayılarına son verilmesi de talepler arasında yer alıyor.
Bu nedenle davanın olası sonucu yalnızca Meta'ya para cezası verilmesiyle sınırlı olmayabilir. Aynı zamanda Instagram ve Facebook'un nasıl çalıştığına, kullanıcıların platformlarla nasıl etkileşim kurduğuna ve özellikle gençlerin deneyiminin nasıl şekillendiğine dair köklü değişiklikler de gündeme gelebilir.
4. Eyaletler davayı kazanırsa Meta ne kadar ceza ödeyecek?
Eyaletler Meta'dan 1 trilyon doların üzerinde tazminat talep ediyor.
Bu talep, davayı yalnızca çocukların korunması ve sosyal medyanın etkileri açısından değil, Meta'nın finansal yapısı açısından da kritik bir sürece dönüştürüyor. Şirketin piyasa değeri ise yaklaşık 1,5 trilyon dolar seviyesinde bulunuyor.
Ancak mahkemenin bu tutarda bir tazminata hükmedip etmeyeceği belirsiz. Söz konusu rakam, davacı eyaletlerin talep ettiği miktarı ifade ediyor.
5. Meta algoritması ilk kez mi yargılanıyor?
Meta, genç kullanıcıların korunması konusunda son dönemde başka davalarda da önemli hukuki darbeler aldı.
New Mexico'daki ayrı bir davada bir hakim Meta'ya toplam 942 milyon dolar ceza verdi ve şirketin Instagram ile Facebook'ta genç kullanıcıları korumaya yönelik değişiklikler yapmasına hükmetti.
Bu kararda 18 yaşından küçük kullanıcılar için beğeni sayılarının kaldırılması, gençlerin çıplak görüntü gönderip almasının yasaklanması ve uygulamaların bildirimlerinin belirli saatlerle sınırlandırılması gibi önlemler yer aldı.
Hakim ayrıca Meta'nın sosyal medya platformlarını bir "kamuya yönelik rahatsızlık" olarak nitelendirdi.
New Mexico'daki bu karar, Meta'nın platformlarının gençler üzerindeki etkisinin yargı tarafından ilk kez bu kadar sert bir şekilde tanımlanması nedeniyle davayı yeniden kamuoyunun odağına taşıdı.
6. Davanın merkezinde neden "beğeni sayıları" var?
Beğeni sayıları, Facebook’un ilk yıllarından bu yana sosyal medyanın en temel özelliklerinden biri.
Ancak davada, beğeni sayılarının özellikle genç kullanıcılar arasında sosyal karşılaştırmayı artırdığı savunuluyor. Bir paylaşımın kaç kişi tarafından beğenildiğini görmek, gençlerin kendilerini başkalarıyla kıyaslamasına ve kendi değerlerini bu etkileşimler üzerinden ölçmesine yol açabiliyor.
Meta’nın kendi araştırmalarında da Instagram’daki beğeni sayılarının “sosyal karşılaştırmayı” artırdığı sonucuna ulaşıldığı belirtiliyor.
Şirket içi çalışmalara göre bu karşılaştırma duygusu; daha fazla yalnızlık, daha olumsuz beden algısı ve genel olarak kötüleşen ruh haliyle ilişkilendiriliyor.
7. Meta’nın kendi araştırmaları neden davada önemli?
Çünkü eyaletlerin avukatları yalnızca dışarıdan yapılan akademik çalışmalara değil, Meta’nın kendi iç araştırmalarına da dayanıyor.
Meta’nın dava kapsamında 2 milyondan fazla belge sunduğu belirtiliyor. Bu belgeler arasında, genç kullanıcıların platformları nasıl kullandığına ve bu kullanımın üzerlerinde nasıl etkiler yarattığına dair şirket içi analizler de yer alıyor.
Davacılar, bu belgelerin Meta’nın platformlarının gençler üzerindeki olası olumsuz etkilerinden haberdar olduğunu gösterdiğini savunuyor.
8. Gençlerin ruh sağlığıyla ilgili başka hangi kanıtlar var?
Davada sosyal medya kullanımı ile gençlerin ruh sağlığı arasındaki ilişkiye ilişkin araştırmalar da gündeme geliyor.
BBC'nin aktardığı örneklerden biri, Meta'ya karşı açtığı davayı kazanan genç bir kadın olan Kaley'nin ifadeleri. Kaley, dokuz yaşındayken YouTube ve Instagram'da onlarca hesap oluşturduğunu ve bu hesapları kendi paylaşımlarına beğeni göndermek için kullandığını anlattı.
Daha fazla etkileşim almanın kendisini daha değerli hissettirdiğini söyleyen Kaley, o dönemde depresif hissettiğini ve 10 yaşında depresyon tanısı aldığını belirtti.
Araştırmalar da beğeni sayıları gibi etkileşim göstergelerinin gençlerde reddedilme ve depresyon duygularıyla bağlantılı olabileceğine işaret ediyor.
9. Meta suçlamaları kabul ediyor mu?
Hayır.
Meta, eyaletlerin iddialarını reddediyor. Şirket, gençleri destekleme konusunda uzun süredir çalışmalar yürüttüğünü ve davada sunulacak kanıtların bu yaklaşımını göstereceğini savunuyor.
Dolayısıyla mahkeme önündeki temel tartışmalardan biri, Meta'nın platformlarını genç kullanıcılar açısından zararlı sonuçlar doğuracak şekilde tasarlayıp tasarlamadığı ve şirketin bu risklerin ne kadar farkında olduğuyla ilgili olacak.
10. Davayı kim görecek?
Dava, Kaliforniya'daki federal başyargıç Yvonne Gonzalez Rogers önünde görülecek.
Rogers, yaklaşık 20 yıllık hakimlik kariyerinde doğrudan ve sert sorgulamalarıyla tanınıyor. Ayrıca Elon Musk ile OpenAI CEO'su Sam Altman arasındaki yüksek profilli davaya da başkanlık etmişti.
Bu nedenle davanın hukuki sonuçlarının yanı sıra Rogers'ın Meta'nın platformlarının çalışma biçimine ilişkin değerlendirmeleri de yakından izlenecek.
11. Dava kullanıcılar için neleri değiştirebilir?
Davayı kaybetmesi halinde Meta'nın platformlarında kapsamlı değişiklikler yapması gerekebilir. Ancak hangi değişikliklerin ne ölçüde ve ne zaman uygulanacağı mahkemenin kararına bağlı olacak.
Eyaletlerin talepleri kabul edilirse genç kullanıcıların Instagram ve Facebook'taki deneyimi bugün olduğundan oldukça farklı hale gelebilir.
Örneğin beğeni sayılarını görememek, videoların otomatik oynatılmaması ve sonsuz kaydırmanın kaldırılması, kullanıcıların içeriklerle etkileşim biçimini doğrudan değiştirebilir.
12. Bu değişiklikler yalnızca çocukları mı etkiler?
Davacı eyaletler, taleplerinin önemli bölümünü genç kullanıcıların korunması üzerine kuruyor.
Ancak davanın kapsamı ve uygulanacak kararın niteliği nedeniyle Meta'nın platformlarda daha geniş değişiklikler yapması gerekebilir. Özellikle 30 eyaletin davayı kazanması halinde şirketin yalnızca bu eyaletlerde değil, ABD genelinde aynı sistemi uygulaması daha olası hale gelebilir.
Çünkü davaya taraf olan eyaletler ABD nüfusunun yaklaşık üçte ikisini temsil ediyor.
13. Meta neden Instagram ve Facebook'u değiştirmek yerine davayla mücadele ediyor?
Çünkü tartışma yalnızca çocuk güvenliğiyle ilgili değil; Meta'nın iş modelinin temelinde kullanıcıların platformlarda geçirdiği zaman ve etkileşim bulunuyor.
Beğeniler, öneri algoritmaları, otomatik oynatma, bildirimler ve sonsuz kaydırma gibi özellikler kullanıcıların platformlarda daha fazla içerik tüketmesini sağlayan sistemin parçaları.
Dolayısıyla bu özelliklerin önemli bölümünün kaldırılması veya değiştirilmesi, kullanıcı deneyiminin yanı sıra Meta'nın platformlarını nasıl işlettiğini de etkileyebilir.
14. Bu dava sadece Meta'yı mi ilgilendiriyor?
Çünkü davanın sonucu, sosyal medya şirketlerinin çocuklara yönelik ürün tasarımında ne kadar sorumluluk taşıdığı konusunda daha geniş bir emsal oluşturabilir.
Eğer 30 eyalet Meta karşısında başarılı olursa, karar Instagram ve Facebook'ta önemli değişikliklere yol açmanın yanı sıra diğer sosyal medya şirketleri üzerinde de benzer hukuki ve siyasi baskılar oluşturabilir.
Davanın ortaya koyduğu temel soru ise şu: Sosyal medya platformları, özellikle çocuklar ve gençler söz konusu olduğunda, kullanıcıların mümkün olduğunca uzun süre platformda kalmasını sağlamak için tasarlanabilir mi; yoksa şirketlerin bu tasarımın yaratabileceği zararlar konusunda daha büyük bir hukuki sorumluluk üstlenmesi mi gerekir?
Bu nedenle Meta davası, yalnızca bir şirketin milyarlarca dolarlık bir tazminatla karşı karşıya olup olmayacağını değil, Instagram ve Facebook gibi platformların gelecekte nasıl tasarlanacağını da belirleyebilir.
Kaynak: Gazete Oksijen
