ABD ile İran arasında İsviçre’de yürütülen üst düzey görüşmelerin ilk turu pazartesi günü sona erdi. Görüşmelere aracılık eden ülkeler, tarafların 60 gün içinde nihai bir anlaşmaya ulaşılmasını öngören bir yol haritası üzerinde uzlaştığını açıkladı. Görüşmelerin ardıdnan ABD Başkan Yardımcısı JD Vance, müzakerelere ilişkin değerlendirmede bulundu. Müzakerelerde önemli ilerleme kaydedildiğini belirten Vance, nihai bir anlaşma için "çok iyi bir temel" oluşturulduğunu söyledi.
Bir miktar tehdit ve yakınma...
Trump'ın Hürmüz'ün yeniden kapatılması halinde İran'ı bombalamakla tehdit etmesinin ardından İran heyetinin müzakere masasından kalkmak istediği yönündeki iddiayı doğrulayan"İran heyeti görüşmeler sırasında masadan kalkmakla tehdit etti ya da en azından sosyal medyada buna yönelik tehditler gördük" diyen Vance, buna rağmen müzakerelerin gece 01.00'i geçecek kadar sürdüğünü vurguladı. "Masadan kalkmadılar ve teknik ekipleri hâlâ burada, Burgenstock'ta bizim teknik ekibimizle çalışıyor" ifadelerini kullanan Vance, ABD Başkanı'nın İranlı yetkililerin açıklamalarına yanıt vermesinin doğal olduğunu savundu. Vance, "Dün İranlılara söylediğimiz şey şuydu: 'Sizin kuşağımızın tabiriyle çöp konuşma (trash talk) yaptığınızda, ABD Başkanı'nın buna yanıt vermemesini ve gerçeği düzeltmemesini bekleyemezsiniz'" dedi.
Görüşmelerde zaman zaman "bir miktar tehdit" ve "yakınma" yaşandığını belirten Vance, "Ama günün sonunda görüşmeler devam etti ve büyük ilerleme kaydettik" diye konuştu.
UAEA müfettişleri İran'a dönüyor
ABD Başkan Yardımcısı, Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (UAEA) nükleer denetçilerinin, ön anlaşmaya uyumu doğrulamak amacıyla İran'a dönmeye hazırlandığını da açıkladı.
"Umarız nihai anlaşmaya ve kalıcı bir çözüme ulaşırız. Ancak şu anda büyük ilerleme kaydettiğimizi düşünüyorum ve nükleer denetçilerin göreve başlaması açısından bunu kutlamalıyız" diyen Vance, denetçilerin çalışmalarının kısa süre içinde başlayabileceğini söyledi.
Vance, gelişmeleri aktarmak için dün gece saat 02.00'de UAEA denetçilerini aradığını ancak kimsenin telefonu açmadığını anlattı. "Tahmin edebileceğiniz gibi sabahın ikisinde çok fazla kişi telefonunu açmıyor" diyen Vance, denetçilerle ve UAEA ile görüşmelerin en geç bu hafta içinde, hatta muhtemelen bugün başlayabileceğini ifade etti.
Dondurulan İran varlıkları için yeni formül
Vance, İran'ın dondurulmuş varlıklarının geleceğine ilişkin de dikkat çekici açıklamalarda bulundu.
"Herhangi bir aşamada İran varlıklarının üzerindeki bloke kaldırılırsa, bu paranın terörü finanse etmek yerine İran halkına fayda sağlamasını güvence altına almak istedik" diyen Vance, bu konuda eski Beyaz Saray danışmanı Jared Kushner tarafından geliştirilen bir öneriye işaret etti.
Vance, "Jared Kushner, Katarlılarla birlikte oldukça ilginç bir çözüm geliştirdi. Eğer dondurulmuş İran varlıklarının üzerindeki bloke kaldırılırsa, bu sürecin onayı hem bizde hem de Katarlılarda olacak. Para ise İran halkının yararına Amerikan soyası, mısırı ve buğdayı satın almak için kullanılacak" dedi.
Bu açıklama, Washington'ın olası bir anlaşma sonrasında serbest bırakılabilecek İran fonlarının kullanımını sıkı denetime tabi tutmayı planladığına işaret ediyor.
Görüşmelerden öne çıkanlar
Al Jazeera'da yer alan habere göre, Katar ve Pakistan, İsviçre'de gerçekleştirilen üst düzey görüşmelerin ilk gününün ardından ABD ile İran'ın nihai bir anlaşmaya 60 gün içinde ulaşılmasını hedefleyen bir yol haritası üzerinde uzlaştığını açıkladı.
ABD heyetine Başkan Yardımcısı JD Vance, Başkan Donald Trump'ın damadı Jared Kushner ve özel temsilci Steve Witkoff başkanlık etti. İran tarafında ise Meclis Başkanı Mohammad Bagher Ghalibaf ile Dışişleri Bakanı Abbas Araghchi yer aldı.
Yüksek düzey komite kurulacak
Ortak açıklamaya göre müzakerelere siyasi denetim sağlamak amacıyla yüksek düzeyli bir komite oluşturuldu. Komiteye düzenli olarak rapor verecek başmüzakereciler; nükleer program, yaptırımlar ve anlaşmazlıkların çözümü başlıklarında çalışma gruplarına liderlik edecek.
Ancak çözülmemiş önemli konular bulunuyor. İran'ın uranyum zenginleştirmeye devam edip edemeyeceği, yüksek düzeyde zenginleştirilmiş uranyum stoklarının akıbeti, uluslararası denetimlerin kapsamı ve yaptırımların kaldırılma takvimi henüz netleşmedi.
Hürmüz Boğazı için doğrudan iletişim hattı
Taraflar ayrıca Hürmüz Boğazı'nda yaşanabilecek yanlış anlaşılmaları ve olası olayları önlemek amacıyla bir iletişim hattı kurulmasında da anlaştı. Mekanizmanın amacı, ticari gemilerin boğazdan güvenli geçişini sağlamak olarak açıklandı.
Küresel petrol ve doğalgaz ticaretinin yaklaşık beşte birinin geçtiği Hürmüz Boğazı'nda son dönemde yaşanan aksaklıklar enerji piyasalarında ciddi dalgalanmalara yol açmıştı. Denizcilik istihbarat şirketi Windward'ın verilerine göre pazar günü boğazdan geçen gemi sayısı 35'ten 12'ye geriledi.
Lübnan için "çatışmasızlık hücresi"
Anlaşmanın dikkat çeken maddelerinden biri de Lübnan'a ilişkin oldu. Taraflar, İsrail'in Lübnan'daki askeri operasyonlarının sona erdirilmesini desteklemek amacıyla bir "çatışmasızlık hücresi" (de-confliction cell) kurulacağını duyurdu.
Arakçi, Lübnan'daki savaşın sona erdirilmesi konusunda önemli ilerleme sağlandığını söylese de anlaşmanın ilk gerçek sınavının bu mekanizmanın etkinliği olacağını belirtti.
Ancak bazı uzmanlar, Lübnan ve İsrail hükümetlerinin görüşmelere doğrudan dahil olmamasının mekanizmanın uygulanabilirliği konusunda soru işaretleri yarattığını ifade ediyor. Eski ABD'li diplomat Joey Hood, düzenlemenin İran'a Lübnan üzerinde fiilen veto yetkisi verdiği eleştirisinde bulundu.
Yaptırımlar ve dondurulmuş varlıklar
Arakçi, anlaşmanın İran açısından önemli ekonomik kazanımlar içerdiğini savundu. İranlı Bakan, petrol ve petrokimya ihracatına yönelik yaptırımların kaldırıldığını, bazı dondurulmuş İran varlıklarının serbest bırakıldığını ve ülke için kapsamlı bir yeniden yapılanma ve kalkınma planının başlatıldığını öne sürdü.
Uzmanlar, özellikle ABD Kongresi'nin onayını gerektiren yaptırımların kaldırılmasının siyasi açıdan zor olabileceğine dikkat çekiyor. Atlantic Council uzmanlarından Thomas Warrick, Kongre'de anlaşmaya yönelik ciddi rahatsızlık bulunduğunu ve İran'ın talep ettiği bazı yaptırımların kaldırılmasının garanti olmadığına dikkat çekiyor.
