Her şey Kasım 2024’te Sırbıistan’ın kuzeyindeki Novi Sad kentindeki tren istasyonunun çatısının çökmesiyle başladı. 1964’te inşa edilen istasyon kısa süre önce bakımdan geçirilmiş ancak binanın dışındaki beton sundurma yenilenmeden bırakılmıştı.
İşte o beton sundurmanın çökmesi 16 kişinin ölmesine ve çok sayıda kişinin yaralanmasına neden oldu.
Bu olayın ardından Sırbistan’da sokaklar karıştı. Başını öğrencilerin ve akademisyenlerin çektiği binlerce kişi sokaklara döküldü, eylemler haftalar boyunca devam etti. Eylemcilere göre, facianın nedeni hükümet içindeki yolsuzluklardı.
Buraya kadar Avrupa’da daha önce birçok benzerine rastladığımız şekilde gelişen öğrenci eylemleri, kısa süre içinde bir siyasi harekete dönüştü ve iki yıllık mücadelenin sonunda hükümeti erken seçime sürüklemeyi başardı.
Tüm siyasi partilerden sıyrılan bu hareket dün sürpriz bir şekilde Sırbistan seçimlerini kazanarak Alexander Vucic’in 14 yıllık iktidarına vermeyi başardı.
Peki nasıl oldu da bir grup öğrencinin liderlik ettiği bir sokak hareketi Avrupa’da son yılların en dikkat çekici seçim zaferlerinden birini elde etti?
Sırbistan’ın öğrenci hareketi nasıl bu kadar popüler hale geldi?
Vucic yönetiminde Sırbistan, hane halkı gelirleri üç kat artarken, devasa inşaat projeleri başta Belgrad olmak üzere birçok kentin çehresini değiştirdi. Ancak rutin hale gelen yolsuzluk iddiaları hükümete duyulan güveni eritti. Birçok Sırp, Vucic’in partisinin toplumsal yaşam üzerindeki ezici etkisinden ve atamalarda liyakat yerine kayırma iddialarından şikayetçiydi.
Ülkedeki durum buyken Novi Sad’daki tren garı faciası yaşandı.
Üniversite öğrencileri ve akademisyenler, yaşanan can kayıplarından yolsuzluğu ve kamu görevlilerinin ihmalkârlığını sorumlu tutarak hükümet karşıtı protestolara öncülük etti. Ertesi yıl üniversite binalarının kontrolünü ele geçiren öğrenciler, erken seçim talep etmeye başladı. Akılda kalıcı kampanya sloganlarıyla sosyal medyada geniş yankı uyandırırken, muhalif medya kuruluşları da hareketin reklamlarını yayımladı.
2025 yılının ortalarına gelindiğinde, başlangıçta kendiliğinden gelişen protesto hareketi, güçlü bir siyasi yapılanmaya dönüşmüştü.
Vučić'in müttefikleri, ülkede yolsuzluk sorunu bulunduğu yönündeki iddiaları reddetti. Hükümet yetkilileri ise hareketin oluşturduğu Öğrenci Listesi'nin (Student List) Sırbistan'da istikrarsızlık yaratmak isteyen yabancı aktörler tarafından finanse edildiğini öne sürdü.
Öğrenci Listesi’nin ilginç seçim yolculuğu
Bir sokak hareketi olarak başlayan Öğrenci Listesi’nin sandığa uzanan yolculuğu da bir hayli ilginç. Öğrenciler ilk olarak kendi fakültelerinde düzenledikleri forumlarda bir araya gelerek kendilerine siyasi bir yol aradı.
Muhalefet partileriyle de bir araya geldiler ancak kararları hiçbir siyasetçiyle yan yana gelmeden kendileri bir siyasi hareket oluşturmak oldu. Bunun için de milletvekili listelerine hiçbir öğrenciyi aday göstermemeye karar verdiler.
250 vekillik liste öğrencilerin yoğun olduğu şehirlere dağıtıldı ve akademisyenler, sporcular, çiftçiler gibi toplumun farklı kesimlerinden kişiler seçilerek Öğrenci Listesi’nin adayları olarak belirlendi. Bu adaylar, öğrencilerin oluşturduğu yurttaş meclislerinde oylanarak listeye yazıldı.
Öğrenci Listesi, kamu kaynaklarının israf edilmesine ve kötüye kullanılmasına yol açan yolsuzluklarla mücadele edeceğini, adil rekabeti engelleyen tekelleri dağıtacağını ve Vučić yönetimi tarafından imzalanan tüm büyük ölçekli sözleşmeleri incelemeye alacağını temel vaatler olarak sundu.
Hareket ayrıca, ulusal varlıkların yabancı yatırımcılara satılmasına karşı çıkmayı ve madenler ile diğer doğal kaynaklar üzerindeki kontrolün öncelikle ülke içinde kalmasını sağlamayı hedeflediğini anlattı.
Hareket seçim kampanyası boyunca, hükümet içindeki yolsuzluklara dikkat çekerek “Sırbistan mı, mafya mı?” sloganını sıklıkla kullandı.
‘Her köye bir öğrenci’ kampanyası
Sırp öğrencilerin önündeki en büyük engellerden biri büyük ölçüde iktidarın kontrolünde olan ana akım medya tarafından görünmez kılınmaktı. Bu medya ambargosunu aşmak isteyen hareket, yönünü doğrudan Vucic’in oy deposu olan kırsal bölgelere çevirdi.
Her köye bir öğrenci kampanyası başlatan öğrenciler köy köy, ev ev dolaşarak seçmenin taleplerini dinledi. Amaç siyasetten uzaklaşan seçmeni yeniden sandığa getirmekti. Nitekim, 25 Ekim günü sandıkların önünde uzun kuyruklar oluştu ve ülke tarihinin en yüksek katılımlı seçimleri gerçekleşti.
Hareketin önündeki yeni soru: Başbakan kim olacak?
Öğrenci Listesi’nin seçim listesinin ilk sırasında, 56 yaşındaki tıp profesörü ve kardiyolog Ilija Srdanovic yer alıyordu. Ancak hareket, başbakanlık için tercih ettiği ismi açıklamaktan kaçındığı için Srdanovic’in mutlaka başbakan adayı olduğu söylenemez.
Bu karar, yeni siyasi hareketin merkeziyetçilikten uzak örgütlenme yapısıyla da örtüşüyordu. Hareketin bugüne kadar belirgin bir lideri olmadı. Bunun yerine, genel politikaları belirleyen üst yapıya fikir ve öneriler sunan, tabandan örgütlenmiş yerel meclisler aracılığıyla faaliyet yürüttü.
Hareketin üyeleri, tek bir ismin aşırı derecede ön plana çıkmasını engellemek amacıyla kamuoyu karşısına dönüşümlü olarak çıkıyor.
Hareket, siyasi deneyimi sınırlı gençlerden oluşan bir aday listesi hazırlamak yerine toplumda tanınan ve kendi alanlarında deneyimli isimleri tercih etti. Listede üniversite öğretim üyeleri, doktorlar, sanatçılar, sporcular ve ekonomistler yer alıyor.
Öne çıkan isimlerden bazıları eski basketbolcu ve EuroLeague Başkanı Dejan Bodiroga, oyuncu Tihomir Stanić, opera sanatçısı Nikola Mikić ve Sırbistan Merkez Bankası’nın eski başkanı Dejan Šoškić.
Öğrenciler, adayları için yaptıkları açıklamada, bu kişilere sokaklarda yürüttükleri mücadelenin bir bölümünü devlet kurumlarına taşıma sorumluluğu verdiklerini vurguladı.
Ancak bazı kritik başlıklarda hareketin henüz ayrıntılı bir ortak tutumu bulunmuyor. Sırbistan’ın Avrupa Birliği üyeliği, Rusya’yla ilişkileri ve Kosova meselesi gibi konular, seçim sonrasında yeni tartışmaları beraberinde getirebilir.
Guardian’a konuşan öğrenci de seçim öncesinde bu sınavın farkında olduklarını söylemişti:
“Yönetimi değiştirdikten sonra Sırbistan’da asıl büyük tartışma başlayacak. AB’ye katılmalı mıyız? Dış politikamız ne olmalı? Ülkeyi nasıl demokratikleştireceğiz? Ama şu anda seçimlere odaklanıyoruz.”
