Nijer’in başkenti Niamey’de 29 Ağustos gece yarısından kısa süre sonra bir grup asker, uluslararası havaalanı kompleksinin içinde bulunan önemli askeri tesislerden Base 101’i hedef aldı. Yetkililere göre askerler bazı silah arkadaşlarını gözaltına aldı ve başkentin “hassas noktalarına” ateş açtı.
Çatışmalar daha sonra cumhurbaşkanlığı sarayının çevresine yayıldı. Devlet televizyonunun yayını da kısa süreliğine kesildi. Başkentte saatler boyunca silah sesleri ve patlamalar duyulurken, ordu isyanı Rusya’nın Sahel bölgesindeki paramiliter yapılanması Africa Corps’un desteğiyle bastırdı.
Nijer devlet medyası, isyana yüzlerce askerin katıldığını, çatışmalarda onlarca kişinin öldüğünü veya gözaltına alındığını bildirdi.
İsyan, General Abdourahamane Tchiani’nin 2023’te dönemin seçilmiş Cumhurbaşkanı Mohamed Bazoum’u devirerek iktidarı ele geçirmesinden üç yıl sonra geldi. Tchiani, darbeyi ülkenin silahlı gruplarla mücadelede başarısız olmasıyla gerekçelendirmişti. Ancak darbenin ardından ülkedeki güvenlik sorunları sona ermedi; silahlı grupların saldırıları sürerken yönetim ve ekonomik koşullara ilişkin şikâyetler de devam etti.
Nijer: “Fransa’nın başını çektiği bir işbirliği ağı”
Nijer yönetimi, isyanın bastırılmasının ardından olayın arkasında Fransa’nın bulunduğunu öne sürdü.
Nijer hükümet sözcüsü Soumana Boubacar, cuma günü devlet televizyonunda okunan açıklamasında operasyonun Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron yönetiminin başını çektiği “geniş bir işbirliği ağı” tarafından planlandığını savundu.
Boubacar, isyancı askerlerin Macron yönetiminin Nijer’de gerçekleştirmek istediği ancak daha önce hayata geçiremediği hedefler doğrultusunda hareket ettiğini iddia etti.
Nijer Bakanlar Kurulu da saldırıyla ilgili “önemli miktarda delil” toplandığını ve ülkenin konuyu uluslararası mahkemelere taşıma hakkını saklı tuttuğunu açıkladı. Ancak yönetim, söz konusu delillerin neler olduğunu açıklamadı.
Nijer ayrıca Batı Afrika ülkeleri ve bölgesel ekonomik topluluk ECOWAS’ı da isyanla bağlantılı olmakla suçladı. İtham edilen ülkelerden Benin suçlamaları reddetti.
Buna karşılık Nijer yönetimi, Rusya, Cezayir ve Sahel’de kendisiyle yakınlaşan Burkina Faso ile Mali’ye destekleri nedeniyle teşekkür etti.
Paris: “Tamamen hayal ürünü”
Fransa ise Nijer’in suçlamalarını kesin bir dille reddetti. Fransa Dışişleri Bakanı Jean-Noël Barrot, RFI’ye yaptığı açıklamada Paris’in isyana yönelik herhangi bir planının veya böyle bir operasyon için seferber edebileceği bir aracının bulunmadığını söyledi.
Barrot, Nijer yönetiminin suçlamalarını “Fransa’yı, sorumlu olmadığı bir olay nedeniyle haksız yere suçlamanın her zamanki yolu” olarak değerlendirdi.
Ancak iki ülke arasındaki ilişkilerdeki kopuş 2023 darbesinden bu yana derinleşiyor.
Nijer, darbenin ardından yaklaşık 1.500 Fransız askerinin ülkeden çekilmesini istedi. Fransız büyükelçisini sınır dışı eden yönetim, iki ülke arasındaki çok sayıda askeri anlaşmayı da iptal etti. Fransa’nın devlet destekli France 24 ve RFI kanallarının yayınları Nijer’de askıya alındı.
Darbe sonrası Fransa’nın Sahel’deki etkisi geriledi
Nijer’deki gelişme, Fransa’nın eski sömürgelerinden oluşan Batı Afrika ve Sahel kuşağında nüfuzunun son yıllarda hızla gerilemesinin son örneği.
Fransa’nın bölgedeki askeri varlığı ve siyasi etkisi, Mali, Burkina Faso ve Nijer’deki askeri darbelerin ardından büyük ölçüde zayıfladı. Darbe yönetimleri, güvenlik sorunlarının çözümünde Paris’in politikalarını eleştirirken Rusya ile daha yakın ilişkiler kurdu.
Nijer’de Fransa karşıtlığı da darbe yönetiminin meşruiyet söyleminin önemli unsurlarından biri haline geldi.
Bu gerilimin arkasında yalnızca son yıllardaki siyasi anlaşmazlıklar bulunmuyor. Fransa’nın Nijer’deki sömürge geçmişi de ilişkilerin önemli bir parçası.
Fransa, 1899’da Nijer topraklarında başlattığı askeri harekât sırasında ağır şiddet uygulamak, toplu infazlar gerçekleştirmek ve yerleşimleri yok etmekle suçlanıyor. Nijer 1900’de Fransız sömürge imparatorluğunun parçası haline geldi ve 1960’ta bağımsızlığını kazandı.
Buna rağmen Paris’in Nijer’in iç siyaseti ve ekonomik politikaları üzerindeki etkisi bağımsızlık sonrasında da sürdü. Son yıllarda Fransa’nın sömürge döneminde ülkenin kaynaklarından elde ettiği kazançlar ve olası tazminatlar konusunda tartışmalar yeniden yoğunlaştı.
İsyan bastırıldı ancak güvenlik sorunu büyüyor
Başkentteki başarısız isyanın, Nijer ordusunun zaten ağır baskı altında olduğu bir dönemde gerçekleşmesi yönetim açısından yeni bir güvenlik sorunu yaratıyor. Armed Conflict Location & Event Data (ACLED) Batı Afrika kıdemli analisti Henri Nsaibia’ya göre ordu, iç tehditlere karşı kaynak ayırmak zorunda kalırsa IŞİD ve El Kaide bağlantılı silahlı gruplarla mücadele kapasitesi zayıflayabilir.
ACLED verilerine göre Tchiani’nin 2023’te iktidarı ele geçirmesinden bu yana Nijer’de 1.400’den fazla şiddet olayında yaklaşık 6 bin kişi öldü. Önceki üç yılda ise 1.300’den fazla şiddet olayında yaklaşık 3.200 kişi hayatını kaybetmişti.
Nsaibia, Nijer’deki şiddetin komşuları Mali ve Burkina Faso’dakinden daha düşük seviyede olduğunu ancak ülkenin daha geniş bir silahlı tehdit yelpazesiyle karşı karşıya bulunduğunu belirtiyor.
Bu nedenle geçen haftaki isyan, yalnızca askeri yönetimin iktidarına yönelik başarısız bir girişim olarak değil, aynı zamanda Nijer’in güvenlik politikasında Rusya’ya giderek daha fazla bağımlı hale geldiği bir dönemde ordunun içindeki çatlakların göstergesi olarak değerlendiriliyor.
Rusya’nın Africa Corps yapılanmasının isyanın bastırılmasındaki rolü de bu açıdan dikkat çekiyor. Böylece Niamey yönetimi, bir yandan Fransa’yı ülkenin iç işlerine müdahale etmekle suçlarken diğer yandan güvenlik alanında Rusya ile daha yakın bir ilişki kuruyor.
Kaynak: Gazete Oksijen
