İran’da ABD ile yaşanan savaşın ve ülkenin sertlik yanlısı yönetim kadrolarındaki değişimin gölgesinde, kadınların başörtüsü kullanıp kullanmamasına ilişkin tartışma yeniden gündemin üst sıralarına çıktı. Muhafazakar siyasetçiler ve din adamları kuralların daha sıkı uygulanmasını isterken, çok sayıda kadın zorunlu başörtüsü uygulamasına açıkça karşı çıkmayı sürdürüyor.
ABD ile çatışmaların en yoğun olduğu dönemde başörtüsü takmayan kadınların hükümet yanlısı etkinliklerde ve devlet medyasında görünmesi dikkat çekti. Güvenlik güçleri ve yönetim savaşla ilgili daha acil sorunlara odaklanırken başörtüsü kurallarının uygulanması geri planda kaldı.
Uygulamalar sıkılaşıyor
Ancak son haftalarda muhafazakar çevrelerin, “kamusal çıplaklık” olarak nitelendirdikleri başörtüsüzlüğe karşı yeniden daha sert önlemler alınması yönündeki çağrıları arttı. Buna rağmen yönetimin, ABD ile çatışmanın yarattığı ekonomik sorunlar ve güvenlik yapılanmasının yeniden düzenlenmesi gibi konular nedeniyle kapsamlı bir müdahaleden şimdilik kaçındığı görülüyor.
Devlet medyasında ise kıyafet kurallarını uygulamadıkları gerekçesiyle kapatılan kafe, restoran ve işletmelere ilişkin haberler sıklaşmaya başladı. CNN’in geçen ay İran medyasında yaptığı taramada, Tahran dahil en az altı şehirde benzer uygulamalar tespit edildi.
İnsan hakları örgütü HRANA’ya göre 19 Temmuz’da yalnızca Tahran’da zorunlu başörtüsü kurallarını uygulamadıkları gerekçesiyle en az yedi kafe ve restoran kapatıldı. Kuruluş ayrıca kıyafet kurallarına aykırı paylaşımlar yaptıkları gerekçesiyle bazı sosyal medya hesaplarının engellendiğini bildirdi.
Tahran Savcılığı da pazartesi günü bazı kafe ve restoranlardaki “ahlaka aykırı” davranışlar ile “alışılmadık” olarak tanımlanan kıyafetleri satan mağazalara karşı ciddi önlemler alınacağını açıkladı. İran’ın doğusundaki Güney Horasan eyaletinde ise “toplumsal normlar ve zorunlu başörtüsü kurallarını” ihlal ettikleri gerekçesiyle 10 kafenin kapatıldığı bildirildi.
Mahsa Amini'nin ölümü ülke çapında protestolara yol açmıştı
Başörtüsü tartışması, 2022’de Mahsa Amini’nin gözaltında hayatını kaybetmesinin ardından başlayan “Kadın, Yaşam, Özgürlük” protestolarının dört yıl sonrasında yeniden yoğunlaşıyor. Başörtüsünü kurallara uygun takmadığı gerekçesiyle gözaltına alınan Amini’nin ölümü ülke genelinde kitlesel gösterilere yol açmış, protestolar güvenlik güçlerinin sert müdahalesiyle bastırılmıştı.
Ancak protestoların toplumsal etkisi kalıcı oldu. Özellikle genç kadınlar arasında zorunlu başörtüsü kurallarına uymama giderek yaygınlaştı. Sosyal medyada Tahran ve diğer kentlerde başörtüsü olmadan motosiklet ve scooter kullanan kadınların görüntüleri paylaşılmaya devam ediyor.
Muhafazakar çevreler ise yönetim üzerindeki baskıyı artırıyor. Kayhan gazetesinin Genel Yayın Yönetmeni Hüseyin Şeriatmedari, başörtüsü kurallarının uygulanmasının devlet görevlileri açısından hem hukuki hem dini bir yükümlülük olduğunu savundu.
Tahran Belediyesi için hazırlanan “Park Yolu” adlı televizyon programında da kadınların kıyafetleri birkaç bölüme konu edildi. Programda, kamusal alanlarda kurallara uymayanlara karşı önlem alınması çağrıları yapıldı.
Haziran ayında İranlı şarkıcı Parastoo Ahmadi ile grubunun ve yapım ekibinin sekiz üyesi, Kum kentindeki bir mahkeme tarafından 74 kırbaç cezasına çarptırıldı ve iki yıl süreyle yurt dışına çıkmaları yasaklandı. Ahmadi, 2024’te YouTube üzerinden yayımladığı bir performansta saçları ve omuzları açık şekilde sahneye çıkmıştı.
Pezeşkiyan temkinli
Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan ise başörtüsü konusunda daha temkinli bir yaklaşım benimsiyor. Bir muhafazakar din adamının açıklamalarına yanıt veren Pezeşkiyan, insanların davranışlarının yasalar yoluyla değiştirilemeyeceğini savundu.
Pezeşkiyan, kendi kızının da zaman zaman kendisiyle aynı fikirde olmadığını belirterek, “Bu, onu zorlamam gerektiği anlamına mı geliyor?” diye sordu. İran Cumhurbaşkanı, “Davranış değişikliği kültürel bir meseledir, inançla ilgilidir. İnsanlarda zor kullanarak inanç oluşturamazsınız” dedi.
Eski milletvekili Gholamali Jafarzadeh Imanabadi de yönetimin başörtüsü yerine enflasyon ve geçim sıkıntısına odaklanması gerektiğini söyledi.
İran’da kadınların başörtüsü takması 1979 İslam Devrimi’nin ardından zorunlu hale getirildi. İran İslam Ceza Kanunu’nun 638’inci maddesi, kadınların kamusal alanda “İslami başörtüsü” olmadan bulunmasını suç sayıyor ancak kavramın kapsamını ayrıntılı biçimde tanımlamıyor.
2024'te kurallar sertleştirildi
2024’te kabul edilen daha sert bir düzenleme ise cezaların ve gözetim uygulamalarının genişletilmesini öngörüyordu. Ancak yasanın yürürlüğe girmesi Ulusal Güvenlik Yüksek Konseyi’nin müdahalesinin ardından durduruldu. Bu karar, muhafazakar siyasetçilerin tepkisini çekti.
CNN’e konuşan Tahranlı 60’lı yaşlarındaki bir kadın ise güvenlik güçlerinin şimdilik sokaktaki kadınlara müdahale etmekten çekindiğini söyledi. Kadın, “Tahran’da genç kızlar kısa üstler, şortlar ve her türlü kıyafetle dışarı çıkıyor. Başörtüsü neredeyse artık yok” dedi.
İranlı kadın, zorunlu başörtüsü uygulamasının yeniden eski biçimiyle hayata geçirilmesinin zor olduğunu düşündüğünü ancak geçmiş deneyim nedeniyle temkinli olduğunu belirterek, “Devrim olduğunda da bizi başörtüsü takmaya zorlayabileceklerini düşünmemiştik. Ama sonunda bunu yaptılar” ifadelerini kullandı.
