Rebecca F. Elliott / New York Times
Google’da petrol fiyatını arattığınızda, büyük olasılıkla emtia için iki yaygın fiyatla karşılaşırsınız: biri ABD’de, diğeri Avrupa’da.
Elektronik piyasalarda sürekli değişen bu fiyatlar, İran’la yaşanan savaşın enerjiyi çok daha pahalı hale getirdiğini gösterse de durumun dört yıl önce Rusya’nın Ukrayna’yı işgal etmesinin ardından yaşanan kadar kötü olmadığını düşündürür.
Ancak gerçekten bir tanker dolusu petrol satın almanız gerekse bunun bedelini çok ağır ödersiniz.
Salı günü, Başkan Donald Trump ABD ile İran’ın ateşkes anlaşmasına vardığını söylemeden önce, Avrupa referans fiyatı olan Brent petrolünün yaygın olarak kullanılan fiyatı varil başına yaklaşık 109 dolardı. Bu rakam, enflasyona göre ayarlama yapılmadığında bile 2022’de kısa süreliğine 130 doların üzerine çıkan zirvenin oldukça altındaydı.
Ancak enerji şirketlerinin tankerlerle taşınan sıvı petrolü alıp sattığı piyasada fiyat neredeyse varil başına 145 dolardı. Bu seviye bir rekor ve ABD ile İsrail’in 28 Şubat’ta İran’a saldırmasından önceki fiyatın iki katından fazla. Bu veriler emtia fiyatlarını izleyen Argus Media şirketine göre hesaplandı.
İki fiyatın bu kadar farklı olmasının nedeni şu: Daha yaygın olarak alıntılanan ilk fiyat, vadeli işlem fiyatı. Bu, yatırımcıların petrolün bir ya da iki ay sonra ne kadar değerli olacağını düşündüklerini yansıtan finansal bir araç ve en basit haliyle bir hisse senedi fiyatına benzer.
İkinci fiyat ise genellikle spot fiyat olarak adlandırılır. Bu fiyat, bir rafinerinin benzin, dizel ve jet yakıtına dönüştürebileceği tonlarca ham petrolün fiilen teslim edilmesiyle bağlantılı.
Spot ve vadeli fiyatlar nadiren tamamen aynı olur. Ancak son birkaç haftada aralarındaki fark olağanüstü derecede büyüdü. Hatta petrol yöneticileri ve analistler, vadeli işlem fiyatlarının artık dünyanın yaşadığı arz şokunun gerçek boyutunu yansıtmadığını söylüyor.
"Piyasa ciddi bir şekilde bozuldu"
Avustralyalı finans hizmetleri şirketi Macquarie Group’ta küresel enerji stratejisti olan Vikas Dwivedi, “Vadeli işlem piyasası petrolün sahadaki ve denizdeki gerçekliğini hiç temsil etmiyor. Piyasa ciddi biçimde bozulmuş durumda” ifadelerini kullandı.
ABD’nin ikinci büyük petrol şirketi olan Chevron’un CEO’su Mike Wirth de geçen ay Houston’daki CERAWeek by S&P Global enerji konferansında benzer endişeleri dile getirdi.
Wirth, vadeli işlem piyasasına atıfta bulunarak “Fiziki fiyatlar ve fiziki arz, ileri vadeli fiyat eğrisinin gösterdiğinden çok daha sıkı bir piyasayı yansıtıyor” dedi.
Spot ve vadeli fiyatlar büyük piyasa sarsıntıları sırasında sık sık ayrışır. COVID-19 pandemisi ve Rusya’nın Ukrayna’yı işgali bunun örnekleri. Uluslararası krizler, bugünkü petrol değeri ile iki ay sonraki değeri arasındaki farkı büyütür.
Ancak Argus verilerine göre son günlerde iki fiyat arasındaki fark son 20 yılın tüm dönemlerinden daha büyük.
Enerji analistleri bile bu kez farkın neden bu kadar geniş olduğunu açıklamakta zorlanıyor.
Dwivedi, “Bu bir gizem” diyor.
Net olan şu ki İran’la yaşanan savaş petrol piyasalarını derinden sarsmış durumda. Tahminlere göre savaş başladığından beri şirketler dünya petrol arzının yüzde 10’unu veya daha fazlasını devre dışı bıraktı. Çünkü tankerleri İran ile Arap Yarımadası arasındaki dar su yolu olan Hürmüz Boğazı’ndan güvenli biçimde geçirmek mümkün değil.
Fiyatlar dünya genelinde hızla yükseldi. Basra Körfezi’nden gelen yakıta büyük ölçüde bağımlı olan bazı Asya ülkelerinde ise kıtlık bile yaşandı. Vietnam ve Tayland’daki bazı akaryakıt istasyonları müşterileri geri çevirdi ve yakıt kalmadığını söyledi. Sri Lanka her çarşambayı resmi tatil ilan etti. Pek çok başka ülke ise uzaktan çalışmayı zorunlu kıldı veya teşvik etti.
İran’la yapılan iki haftalık ateşkes, Trump anlaşmayı açıkladıktan sonraki saatlerde petrol fiyatlarının hızla düşmesine yol açtı. Ancak sahadaki koşullar büyük ölçüde değişmiş değil.
Deniz taşımacılığı şirketleri hâlâ tankerleri boğazdan geçirme konusunda temkinli davranıyor. Bu da dünyanın petrolünün önemli bir bölümünün hâlâ Basra Körfezi’nde sıkışıp kaldığı anlamına geliyor.
Yatırım bankası TD Cowen’da enerji analisti olan Jason Gabelman, “Fiziki fiyat size şu anda piyasanın ne kadar sıkışık olduğunu gösteriyor” dedi.
© 2026 The New York Times Company
