Dünya liderlerini bir araya getiren Birleşmiş Milletler Genel Kurulu, bir haftalık konuşmalar, ikili görüşmeler ve yoğun koridor diplomasisinin ardından sona erdi. Dünyanın en büyük krizlerinde çığır açan bir anlaşma sağlanamadı ancak İran ve Ukrayna savaşlarında sınırlı diplomatik adımlar atıldı. Yapay zeka tartışmalarının iklim gündemini gölgede bıraktığı haftaya Venezuela'nın sürpriz katılımı ve Sudan liderinin yokluğu damga vururken, yıl sonunda görevini bırakacak BM Genel Sekreteri Antonio Guterres'in halefinin kim olacağı sorusu da giderek öne çıktı.
Reuters'ın derlemesiyle BM Liderler Zirvesi'nden öne çıkan 6 başlık şöyle:
İran diplomasisi yeniden devrede
BM Genel Kurulu haftasının en somut diplomatik gelişmelerinden biri İran cephesinde yaşandı. Temmuz ayında ateşkesin çökmesinden bu yana ilk kez ABD ve İranlı yetkililer arasında dolaylı görüşmeler gerçekleştirildi. İran Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi ile ABD temsilcileri Steve Witkoff ve Jared Kushner, arabulucular üzerinden mesaj alışverişinde bulundu.
Üst düzey bir İranlı yetkili Reuters'a, Genel Kurul kürsüsünde iki ülke arasında sert açıklamalar yapılsa da diplomatik çabaların devam etmesi gerektiğini söyledi. ABD İran'ı “yok etmekle” tehdit ederken, Tahran Washington'ı “zorbalık zihniyetiyle” hareket etmekle suçladı.
Aynı yetkiliye göre Tahran, İran'ın sunduğu önerilere Washington'ın verdiği yanıtı değerlendiriyor. İran'ın talepleri arasında ABD'nin İran limanlarına uyguladığı deniz ablukasının kaldırılması ve Hürmüz Boğazı'nın yeniden açılması bulunuyor.
Ancak tarafların kısa vadede anlaşmaya varacağına dair bir işaret yok. ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio da olası bir uzlaşmanın zaman alacağını ve zorlu müzakereler gerektireceğini belirtti.
Ukrayna'da tahıl ve enerji için sınırlı ateşkes arayışı
ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio, Rusya Dışişleri Bakanı Sergey Lavrov ile de bir araya geldi. Rubio görüşmenin ardından hem Ukrayna'nın hem de Rusya'nın tahıl sevkiyatı ve enerji tesislerini kapsayacak sınırlı bir ateşkese ilgi gösterdiğini söyledi.
Ukrayna ve müttefikleri, kış ayları başlamadan önce enerji altyapısı ve Karadeniz'deki deniz taşımacılığı konusunda sınırlı da olsa anlaşmaya varılması için temaslarını hızlandırıyor. Kiev ve müttefikleri, Rusya'nın elektrik ve ısınma altyapısına yönelik geniş çaplı saldırılarını yeniden başlatmasından endişe ediyor.
Ancak Rubio'nun açıklamalarından yalnızca birkaç saat sonra BM Güvenlik Konseyi'nin Ukrayna oturumunda konuşan Lavrov, Moskova'nın herhangi bir konuda müzakereye hazır olduğuna dair işaret vermedi. Lavrov, Avrupa ülkelerinin amacının çatışmalara ara verilmesini sağlayarak bu süreyi Ukrayna'yı yeniden silahlandırmak için kullanmak olduğunu savundu.
Yapay zeka iklim değişikliğini gölgede bıraktı
Son yıllarda BM toplantılarının başlıca gündemlerinden biri olan iklim değişikliği, bu kez büyük ölçüde yapay zeka tartışmalarının gölgesinde kaldı. Genel Kurul haftası, yapay zekayla bağlantılı bir dizi güvenlik ihlalinin yaşandığı ve önde gelen araştırmacıların teknolojinin insanlık için oluşturabileceği risklere ilişkin uyarılarını artırdığı bir döneme denk geldi.
BM Güvenlik Konseyi de yapay zekayı gündemine alarak OpenAI CEO'su Sam Altman ve Anthropic CEO'su Dario Amodei'nin katıldığı bir toplantı düzenledi. Teknoloji sektörünün önde gelen isimleri, yapay zekanın yaratabileceği risklerin kontrol altında tutulması için hükümetlere birlikte hareket etme çağrısı yaptı.
Endişeleri artıran bir gelişme ise toplantıyla aynı saatlerde Avustralya Başbakanı Anthony Albanese'den geldi. Albanese, OpenAI tarafından geliştirilen bir yapay zeka ajanının haziran ayında Avustralya hükümetine ait bir internet sitesine sızarak hem kamuya açık hem de kamuya kapalı dosyalara eriştiğini açıkladı.
Yapay zekaya ilişkin riskleri daha önce “aldatmaca” ve “hastalıklı bir komplo” olarak nitelendiren ABD Başkanı Donald Trump ise BM'deki konuşmasında, teknolojiyi kontrol etmek amacıyla kurulacak herhangi bir “küreselci düzeni” reddettiğini söyledi. Yapay zekayı “muhteşem” olarak tanımlayan Trump, buna karşın ABD'nin teknoloji konusunda dikkatli hareket edeceğini belirtti.
Sürpriz ziyaret: Venezuela lideri Trump'la görüştü
BM Genel Kurulu'nun en sürpriz katılımcılarından biri Venezuela Geçici Devlet Başkanı Delcy Rodriguez oldu. ABD güçlerinin dönemin Devlet Başkanı Nicolas Maduro'yu gece düzenlenen bir operasyonla yakalamasının ardından iktidara gelen Rodriguez, New York'taki temasları kapsamında ABD Başkanı Donald Trump ile ilk kez yüz yüze görüştü.
Venezuela heyetinin temaslarında ise ülkenin milyarlarca dolarlık kamu borcunun yeniden yapılandırılması öne çıktı. Heyet, bu kapsamda ABD'li yetkililer, çok taraflı kredi kuruluşları ve şirketlerle görüşmeler gerçekleştirdi.
Trump ise küresel barışı korumak amacıyla kurulan BM'nin kürsüsünden Venezuela konusunda “Ganimet galibindir” ifadesini kullandı. ABD'nin geçen ay Caracas yönetimiyle imzaladığı petrol anlaşmasını da “belki de bugüne kadar yapılmış en büyük anlaşma” olarak nitelendirdi.
Rodriguez ile Trump New York'ta görüşürken Venezuela muhalefet lideri Maria Corina Machado ülkesine dönmek için üç kez girişimde bulundu ancak başarılı olamadı.
Sürpriz yokluk: Sudan liderine ABD'den vize çıkmadı
Genel Kurul'un en dikkat çekici eksiklerinden biri ise Sudan ordu lideri Abdulfettah el-Burhan oldu. ABD, Burhan'a vize vermedi. Sudanlı ve diğer kaynaklara göre Washington'ın kararı, ABD destekli ateşkes önerisine Hartum yönetiminin karşı çıkmasıyla bağlantılıydı.
İlk kez Reuters'ın duyurduğu vize anlaşmazlığı, BM'nin dünyanın en büyük insani krizi olarak nitelendirdiği Sudan'daki iç savaşın kritik bir aşamasında Washington ile Sudan ordusu arasındaki gerilimin daha da tırmanması riskini beraberinde getirdi. Burhan, darbeden bu yana Sudan'ı BM Genel Kurulu'nda temsil ediyordu.
Genel Kurul'a katılmayan bir diğer önemli isim Filistin Devlet Başkanı Mahmud Abbas oldu. Delegelere video bağlantısıyla seslenen Abbas, ABD'nin Filistin heyetinin BM'ye erişimine getirdiği kısıtlamaları eleştirdi.
BM'nin geleceği belirsiz
Mali sıkıntılarla boğuşan Birleşmiş Milletler artık “serbest düşüşte” olmayabilir ancak International Crisis Group analisti Richard Gowan'a göre kurum hâlâ “ucu açık bir krizin” içinde. BM bir yandan küçülen bütçeler ve azalan siyasi etkisiyle, diğer yandan giderek büyüyen jeopolitik çatışmalarla mücadele ediyor.
Ukrayna ve İran'daki savaşlar devam ederken Trump, 193 üyeli BM'yi “şişkin” ve “küreselci” olmakla eleştirdi; ABD'nin kuruma sağladığı finansmanı azalttı ve ülkesini onlarca BM kuruluşundan çekti.
Genel Sekreter Antonio Guterres ise son Genel Kurul konuşmasının ardından delegeler tarafından ayakta alkışlandı. Guterres'in ikinci beş yıllık görev süresi 31 Aralık'ta sona erecek. Bu nedenle dünya güçlerinin yeni genel sekreter üzerinde uzlaşması için önlerinde çok fazla zaman kalmadı.
Guterres'in yerine geçmek isteyen siyasetçiler ve eski BM yetkilileri hem kamuoyu önünde hem de kapalı kapılar ardında temaslarını hızlandırdı. Birden fazla aşamadan ve gayriresmî oylamalardan oluşan karmaşık seçim sürecinde henüz açık bir favori bulunmuyor. Ancak Kosta Rika'nın eski Başkan Yardımcısı Rebeca Grynspan ile Guyana'nın BM Daimi Temsilcisi Carolyn Rodrigues-Birkett öne çıkan isimler arasında.
Yeni genel sekreter, krizlerin yıprattığı, çalışanlarının moralinin düştüğü ve siyasi etkisi giderek tartışılan bir kurumu devralacak. Gelecek yıl dünya liderlerini New York'ta karşılayacak isim de o olacak.
Kaynak: Reuters
