Tahran’ın ticaret merkezlerinden birinde cep telefonu ve elektronik ürünler satan esnafın, ülkenin para birimindeki sert değer kaybını protesto etmek amacıyla pazar günü dükkanlarını kapatması, beklenmedik biçimde son yılların en geniş çaplı ülke genelindeki protestolarını tetikledi.
Aradan geçen günlerde iş bırakma eylemleri ve gösteriler, başkentin tarihi Büyük Çarşı’sına, üniversitelere ve İran’ın farklı kentlerine yayıldı. İslam Cumhuriyeti’nde hızla artan enflasyon ve çöken yaşam standartlarına karşı toplumsal öfke giderek büyüyor.
Tahran’da demir ticareti yapan bir esnaf, iş yerini kapattığını sosyal medyadan şu sözlerle duyurdu:
“Bütün çarşı esnafına ve dükkan sahiplerine saygımızdan ötürü satış yapmıyoruz. Belki bu bir uyanış çağrısı olur.”
Trump: Ateş etmeye hazırız
Konuyla ilgili ABD Başkanı Donald Trump da bir açıklama yaptı.
Trump, "İran protestocuları vurup şiddetle öldürürse ABD onların yanlarına koşacaktır. Silahlarımız hazır, onları kurtarmaya, ateş etmeye hazırız" sözlerini kullandı.
2022 protestolarından daha küçük ama siyasi açıdan kritik
Mevcut protestolar, 2022’de “Kadın, Yaşam, Özgürlük” hareketi kapsamında, başörtüsünü ‘uygunsuz’ taktığı gerekçesiyle gözaltına alındıktan sonra hayatını kaybeden bir kadının ölümüyle patlak veren kitlesel eylemler kadar büyük değil.
Ancak bu gösteriler, yaklaşık 18 ay önce iktidara gelen ve ekonomiyi reforme etme, Batı ile ilişkileri iyileştirerek yaptırım hafifletme ve halkın yaşamını kolaylaştırma sözü veren ılımlı Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan için kritik bir sınav niteliği taşıyor.
Gelinen noktada ise günlük yaşam koşulları daha da zorlaştı. İsrail’in haziran ayında İran’a karşı başlattığı ve 12 gün süren savaşın ardından, riyal rekor düzeyde değer kaybetti, yaptırımlar nedeniyle petrol gelirleri azaldı ve yıllık enflasyon aralık ayında yüzde 40’ın üzerine çıktı.
“Evde oturmak, çalışmaktan daha mantıklı hale geldi”
Tahran’da yaşayan ve çevrim içi gıda satışı yapan Şirin, protestolara destek amacıyla hizmetlerini geçici olarak durdurduğunu söyledi.
“Ulaşım maliyetleri keskin biçimde arttı. Talep düştü çünkü alım gücü çöktü ve insanlar temel ihtiyaçlara öncelik vermek zorunda,” diyen Şirin, misilleme korkusu nedeniyle yalnızca adını kullandı.
“Durum o kadar ağırlaştı ki birçok kişi için evde oturup hiçbir şey yapmamak, ekonomik olarak daha mantıklı hale geldi,” diye ekledi.
Güvenlik güçleri sahada, can kayıpları var
Financial Times'ın haberine göre Pezeşkiyan, protestoları yatıştırmak amacıyla uzlaşmacı bir dil kullanmayı tercih etti. Esnaf ve meslek birliklerine sorunları çözmek için bir görev gücü oluşturulduğu güvencesini verdi.
Ancak geçmişte protestolara sert müdahaleleriyle bilinen ülkede durum son derece hassas. Uluslararası Af Örgütü’ne göre, 2022’de aylar süren gösterilere güvenlik güçlerinin müdahalesi sonucu 300’den fazla kişi hayatını kaybetti.
Bu hafta Hamedan, Arak ve İsfahan gibi kentlere ve birçok küçük yerleşim yerine yayılan protestolarda, yerel medya ve sosyal medyaya yansıyan görüntüler, çevik kuvvet polisinin yoğun varlığını ortaya koydu. Güvenlik güçlerinin tazyikli su, göz yaşartıcı gaz kullandığı ve kalabalıklara ateş açtığı bildirildi.
İran medyasına göre, aralarında Lorestan eyaletindeki Lordegan kentinde hayatını kaybeden 28 ve 21 yaşlarında iki protestocunun da bulunduğu birkaç kişi yaşamını yitirdi. Onlarca kişi gözaltına alındı.
Yetkililer ayrıca, Devrim Muhafızları’na bağlı gönüllü Besic gücünden bir üyenin “isyan çıkaranlar” tarafından öldürüldüğünü açıkladı.
Merkez Bankası başkanı değişti, riyal sınırlı toparlandı
Protestocuları yatıştırmak amacıyla hükümet, Merkez Bankası Başkanlığı’na Abdolnaser Hemmati’yi atadı. Hemmati, ekonomik istikrarı yeniden tesis etme sözü verdi. Son haftalarda rekor düşük seviyelere gerileyen riyal, atama haberinin ardından sınırlı da olsa değer kazandı.
Yükseköğretim Bakanlığı da Tahran Üniversitesi ve iki büyük üniversitedeki güvenlik yöneticilerini görevden aldı. Yerel medyaya göre bu karar, protestocu öğrencilere yönelik “kötü muamele” iddiaları üzerine alındı.
Pezeşkiyan, perşembe günü yaptığı açıklamada, halkın geçim koşullarını iyileştirmenin “hükümetin kırmızı çizgisi” olduğunu ve ekonomik sorunların “pazarlık konusu olamayacağını” söyledi.
Ancak Başsavcı Muhammed Movahedi-Azad, barışçıl protestoların “anlaşılabilir” olduğunu belirtmekle birlikte, ekonomik gösterilerin “güvensizlik yaratmaya veya kamu malına zarar vermeye” dönüşmesi halinde “hukuki, orantılı ve kararlı bir yanıt” verileceğini vurguladı.
“Sorun yalnızca yaptırımlar değil”
Ekonomist ve Tahran merkezli EconClinic’in kurucusu Ali Saadvandi’ye göre, yaptırımların ötesinde, yıllardır süren kronik kötü yönetim ve enerji arzındaki sorunlar, halkın ekonomik politikalara olan güvenini aşındırdı.
“Ekonomik memnuniyetsizliğin giderilmesi, hükümetin toplumsal sermayesini artırmasını ve ekonomik politika yapımına duyulan güveni yeniden tesis etmesini gerektiriyor,” diyen Saadvandi, mevcut gidişatın sürdürülemez olduğunu savundu.
“Er ya da geç gerçek reformlara yönelmek zorundalar. Ancak toplumsal güven olmadan bu reformların başarısızlığa mahkûm olduğu açık,” dedi.
Şirin ise umutlu değil:
“Hükümetin politikalarını kökten gözden geçirmesini beklemek iyimserlik olur. Deneyimler, nadiren dinlediklerini gösteriyor,” dedi ve ekledi:
“Umarım bu kez sorunları halının altına süpürmek yerine çözmeye zorlanırlar. Belki hala verilen tüm zarardan geri dönmenin bir yolu vardır.”
