Sırbistan'da 25 Ekim Pazar günü düzenlenen erken parlamento seçimlerini, hükümet karşıtı protestolardan doğan Öğrenci Listesi kazandı. Yaklaşık 14 yıldır ülke siyasetinde belirleyici rol oynayan Aleksandar Vučić, liderliğini yaptığı Sırp İlerleme Partisi'nin (SNS) yenilgisini kabul etti. Böylece Kasım 2024'te Novi Sad'daki tren istasyonunda 16 kişinin ölümüne yol açan facianın ardından başlayan öğrenci hareketi, yaklaşık iki yıl sonra parlamentoda çoğunluğu elde etmeyi başardı.
Bağımsız seçim gözlem kuruluşu CRTA'nın ön sonuçlarına göre Öğrenci Listesi oyların yüzde 51,47'sini, Vučić'in liderliğindeki Birleşik Sırbistan ittifakı ise yüzde 40,42'sini aldı. Ipsos ve Özgür Seçimler ve Demokrasi Merkezi'nin (CeSID) tahminleri de Öğrenci Listesi'nin yüzde 52 civarında oy aldığını gösterdi. Resmi sonuçların henüz kesinleşmediği seçimlerde, öğrenci hareketinin 250 sandalyeli parlamentoda 135 ila 140 milletvekili çıkarması bekleniyor. Hükümet kurmak için 126 sandalye gerekiyor.
Eylül ayında başbakanlığa aday olmak için cumhurbaşkanlığından istifa eden Vučić, seçim gecesi Belgrad'daki parti merkezinde yaptığı açıklamada, "Henüz kesin sonuçlara sahip değiliz ancak elimizdeki örnekleme dayanarak bu seçimleri kaybettiğimiz açık. Öğrenci Listesi kazandı" dedi.
Vučić, Öğrenci Listesi'nin 135 ila 140, kendi ittifakının ise yaklaşık 105 sandalye kazanacağını belirtti. Öğrenci hareketinin yaklaşık 2,2 milyon, kendi ittifakının ise 1,72 milyon oy aldığını söyledi.
Seçim yenilgisinden bazı Avrupa ülkelerini ve ABD Başkanı Donald Trump'a karşı olduğunu öne sürdüğü "Amerikan derin devletini" sorumlu tutan Vučić, yabancı aktörlerin Sırbistan'daki siyasi gelişmelere müdahale ettiğini savundu.
Belgrad sokaklarında kutlamalar
Vučić'in yenilgiyi kabul etmesinin ardından başkent Belgrad başta olmak üzere ülkenin birçok kentinde binlerce kişi sokaklara çıktı. Göstericiler meydanlarda dans ederek havai fişekler patlattı, araçlarıyla korna çaldı ve "Aleksandar gitti" sloganları attı.
Kutlamaların en yoğun yaşandığı yerlerden biri, öğrenci hareketinin ortaya çıktığı Novi Sad oldu. Başkent Belgrad'da ise göstericiler Slavija Meydanı'nda toplandı.
Öğrenci Listesi'nin milletvekili adaylarından Radomir Saičić, seçim sonuçlarının açıklanmasının ardından yaptığı konuşmada, "Bu gece Sırbistan halkı hiçbir engelin kendi iradesinden daha büyük olmadığını, hiçbir korkunun cesaretinden daha güçlü olamayacağını gösterdi" dedi.
Saičić, seçim zaferinin yalnızca sandık sonuçlarından ibaret olmadığını belirterek, "Bu, en zor zamanlarda bile inanmaya devam eden, hiçbir şeyin değişmeyeceği söylendiğinde vazgeçmeyen insanların zaferidir" ifadelerini kullandı.
Öğrenci Listesi'nin ilk sıra adayı Ilija Srđanović ise BBC Sırpça'ya yaptığı açıklamada, hareketin amacının ülkeyi siyasi baskılardan kurtarmak olduğunu belirterek, "Burası özgür bir ülke olacak" dedi.
16 kişinin öldüğü facia öğrenci hareketini başlattı
Sırbistan'daki siyasi değişimin temelleri, 1 Kasım 2024'te Novi Sad kentindeki tren istasyonunun beton sundurmasının çökmesiyle atıldı. Facia nedeniyle 16 kişi hayatını kaybetti. Olay, istasyonun yenilenmesi sırasında yolsuzluk yapıldığı ve güvenlik önlemlerinin ihmal edildiği iddialarını gündeme getirdi.
Üniversite öğrencilerinin öncülüğünde başlayan protestolar kısa sürede ülke geneline yayıldı. İlk olarak facianın sorumlularının hesap vermesini talep eden göstericiler, zamanla hükümetteki yolsuzluk iddialarına, kamu kurumlarındaki siyasi etkiler ve basın özgürlüğüne yönelik kısıtlamalara karşı daha geniş bir harekete dönüştü.
Vučić ve SNS yönetimi ise yolsuzluk suçlamalarını reddederek protestoların yabancı aktörler tarafından desteklendiğini savundu.
Aylar boyunca devam eden gösteriler, Vučić'in 2012'den bu yana iktidarda bulunan partisine karşı en güçlü siyasi hareket haline geldi. Artan protestoların ardından Vučić, eylül ayında erken seçim kararı aldı ve başbakanlığa aday olmak için cumhurbaşkanlığı görevinden ayrıldı. Daha önce 2014-2017 yılları arasında başbakanlık yapan Vučić, 2017'den itibaren cumhurbaşkanı olarak görev yürütüyordu.
Öğrenciler siyasetin dışından isimlerle seçime girdi
Öğrenci hareketi, seçimlere geleneksel bir siyasi parti olarak katılmak yerine farklı meslek gruplarından isimlerin yer aldığı bir aday listesi oluşturdu. Doktorlar, akademisyenler, öğretmenler, sanatçılar, sporcular ve çiftçiler Öğrenci Listesi'nin adayları arasında yer aldı.
Hareketin kurucusu olan üniversite öğrencileri ise milletvekili adayı olmak yerine seçim kampanyasını örgütlemeyi tercih etti. Belirgin bir lideri bulunmayan hareket, kampanyasını yolsuzlukla mücadele, bağımsız kurumların güçlendirilmesi ve demokratik hakların korunması üzerine kurdu.
Öğrenci Listesi, protestoculara yönelik baskılardan sorumlu kamu görevlilerinin hesap vermesini, kamu işletmelerinin yönetimindeki siyasi atamaların sona erdirilmesini ve kamu yayıncılığının siyasi etkiden kurtarılmasını vaat etti.
Öğrenciler, geleneksel muhalefet partilerinin ulaşmakta zorlandığı seçmenlere erişmek için ülke genelinde yürüyüşler ve bisiklet turları düzenledi. Özellikle Vučić'in güçlü olduğu kırsal bölgelerde seçmenlerle doğrudan temas kurmaya çalıştı. Bazı muhalefet partileri de kendi adaylarını çıkarmak yerine öğrenci hareketini destekledi.
Bu strateji, hareketin yalnızca gençlerden değil, mevcut siyasi partilerden memnun olmayan seçmenlerden de destek almasını sağladı.
Seçimlere rekor düzeyde katılım
Sırbistan'da yaklaşık 6,5 milyon kayıtlı seçmenin bulunduğu seçimlerde 250 parlamento sandalyesi için 18 liste yarıştı. Seçimlere katılım, Yugoslavya'nın dağılmasından bu yana görülen en yüksek seviyelerden birine ulaştı.
Cumhuriyet Seçim Komisyonu'nun verilerine göre yerel saatle 18.00 itibarıyla seçmenlerin yüzde 64,9'u oy kullanmıştı. Bu oran, 2023 parlamento seçimlerinde aynı saatte kaydedilen yüzde 51,93'lük katılımın yaklaşık 13 puan üzerindeydi. Oy verme işleminin son saatlerine ilişkin tahminler ise katılımın yüzde 70'e yaklaştığını gösterdi.
Gün boyunca Sırbistan'ın birçok kentinde sandık merkezlerinin önünde uzun kuyruklar oluştu. Yurt dışında yaşayan Sırbistan vatandaşları da Slovenya, Almanya, Fransa ve ABD gibi ülkelerdeki oy kullanma merkezlerine yoğun ilgi gösterdi.
Seçim gününde çeşitli usulsüzlük iddiaları da gündeme geldi. Bağımsız seçim gözlem kuruluşu CRTA, takip ettiği yaklaşık 500 sandık merkezinin üçte birine yakınında seçmenlere veya sandık görevlilerine yönelik baskı tespit edildiğini açıkladı.
Kuruluş, özellikle oy pusulalarının fotoğraflanması yoluyla oy gizliliğinin ihlal edildiğine dikkat çekti. Belgrad'da gözlem yapılan sandık merkezlerinin yüzde 80'inde bu tür olayların kaydedildiği belirtildi.
CeSID de oy pusulalarının fotoğraflanması, toplu oy kullanma, kimlik kontrolündeki eksiklikler ve seçmenlerin baskı altında tutulması gibi olası usulsüzlüklere ilişkin 300'den fazla bildirim aldığını duyurdu.
Cumhuriyet Seçim Komisyonu Başkanı Vladimir Dimitrijević ise bildirilen sorunların büyük bölümünün küçük çaplı olduğunu ve sandık kurulları tarafından çözüldüğünü söyledi.
Seçim günü bazı şiddet olayları da yaşandı. Pančevo kentinde bir sandık merkezinin yakınında maskeli kişiler arasında çıkan kavga üzerine soruşturma başlatıldı. Vranje yakınlarındaki Pavlovac'ta ise haber takibi yapan iki gazeteci saldırıya uğradı. Olayla ilgili iki şüpheli gözaltına alındı.
Başkent Belgrad'da seçim komisyonu binasının çevresinde çevik kuvvet polisleri konuşlandırılırken Vučić destekçilerinin uzun süredir kamp kurduğu Pionirski Parkı'nda da hareketlilik yaşandı. Siyah giyimli ve maskeli grupların bölgeye geldiği bildirildi. Vučić'in yenilgiyi kabul etmesinin ardından bu grupların bölgeden ayrıldığı görüldü.
Avrupa Birliği'nden yeni yönetime reform çağrısı
Seçim sonuçları, Avrupa Birliği'ne aday ülke olan Sırbistan'ın dış politikası açısından da önem taşıyor.
AB Komisyonu Başkanı Ursula von der Leyen, Öğrenci Listesi'ni seçim zaferinden dolayı tebrik ederek yeni yönetimle çalışmaya hazır olduklarını açıkladı.
Von der Leyen, hukukun üstünlüğü, basın özgürlüğü, yolsuzlukla mücadele ve demokratik kurumların güçlendirilmesine yönelik reformları desteklemeye hazır olduklarını belirtti. Sırbistan'ın Avrupa Birliği üyelik sürecinde ilerlemesi için işbirliği mesajı verdi.
Vučić yönetimi, bir yandan Sırbistan'ın Avrupa Birliği üyeliğini desteklerken diğer yandan Rusya ve Çin ile yakın ilişkilerini koruyordu. Sırbistan, Rusya'nın Ukrayna'yı işgalinin ardından Moskova'ya yönelik Batı yaptırımlarına katılmamıştı. Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin de seçim öncesinde Vučić'e destek vermişti.
Yeni yönetimin Avrupa Birliği ile ilişkiler, Kosova meselesi ve Rusya ile Çin'e yönelik dış politika konusunda nasıl bir çizgi izleyeceği henüz netlik kazanmadı.
Öğrenci hareketinin önündeki en önemli sınav ise protestolarda dile getirdiği talepleri somut politikalara dönüştürmek olacak. Farklı toplumsal kesimlerden gelen ve büyük bölümü siyasi deneyime sahip olmayan adayların oluşturacağı yeni yönetim, ekonomiden kamu kurumlarının işleyişine, yargı bağımsızlığından dış politikaya kadar birçok alanda karar almak zorunda kalacak.
Kaynak: Gazete Oksijen
