Orta Doğu’da barış umutları yeni bir darbe aldı. ABD Başkanı Donald Trump’ın İran’la savaşı sona erdirmek için acele etmediğini söylediği bildirilirken, Lübnan’da çatışmalar yeniden alevlendi.
Trump, Fox News’e verdiği telefon röportajında, İran limanlarına uygulanan ABD deniz ablukasının ülke üzerinde baskı oluşturduğunu ve çatışmanın çözüme kavuşturulması konusunda herhangi bir takviminin bulunmadığını söyledi.
Trump ayrıca, “Umman yolumuza çıkarsa onları bombalarız” diyerek tehditte bulundu ancak konuya ilişkin daha fazla ayrıntı vermedi. Trump, mayıs ayında da benzer bir tehditte bulunmuştu. Umman, Hürmüz Boğazı’nın nasıl yönetilmesi gerektiği konusunda İran’la müzakereler yürütüyor ancak ABD bu görüşmelerin tarafı değil.
İran savaşı, görünürde herhangi bir çözüm olmadan yaklaşık altı aydır devam ediyor. Haziran ayında imzalanan ve teknik olarak pazartesi günü sona eren mutabakat zaptı, Washington ile Tahran’a 60 gün içinde daha kalıcı bir barış anlaşmasına ulaşmaları için fırsat tanımayı amaçlıyordu. Ancak Hürmüz Boğazı’nın yeniden açılması konusundaki gerilimler, çatışmaların kısa sürede yeniden başlamasına ve çeşitli askeri eylemlere yol açtı. Her iki taraf da anlaşmanın artık geçersiz olduğunu söyledi.
İran ve Umman, Hürmüz konusunda paralel görüşmeler yürütürken Tahran, varılacak bir anlaşmanın kritik deniz yolunun mutlaka yeniden açılması anlamına gelmeyeceği uyarısında bulundu. İran, boğazdaki trafiğin yönetimine ilişkin daha kapsamlı bir anlaşmanın parçası olarak bir “deniz taşımacılığı haritasının” tamamlandığını açıkladı ancak yoğun görüşmeler devam ediyor.
İran Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü İsmail Bekayi, pazartesi günü gazetecilere yaptığı açıklamada, güvenlik konusundaki karmaşıklıklar ve “yıkıcı unsurların engelleyici davranışları” nedeniyle anlaşmaya varmanın zaman aldığını söyledi. Tahran, ABD’nin ablukayı kaldırması gerektiğini belirtiyor.
Trump, Fox News’e Devrim Muhafızları yetkilileriyle arka kanallar üzerinden iletişimin sürdüğünü söyledi. İran devlet haber ajansı IRNA’ya göre bir sözcü daha sonra bu iddiayı “hayal ürünü” olarak nitelendirerek yalanladı.
Brent petrolün fiyatı, Hürmüz Boğazı’nın kısa sürede yeniden açılacağına ilişkin beklentilerin giderek zayıflamasıyla geçen haftanın başından bu yana yüzde 7’den fazla yükseldi. Savaştan önce dünya petrol ve doğal gaz ticaretinin beşte biri bu boğazdan geçiyordu. Küresel gösterge Brent petrol pazartesi günü yüzde 1,3’e varan yükselişle varil başına 89,68 dolara çıktı.
Orta Doğu’daki gerilim hafta sonunda zaten yükselmeye başlamıştı. İsrail ordusu, Lübnan’ın güneyinde üst düzey Hizbullah komutanı Ebu Hasan Alaa’yı öldürdüğünü açıkladı. Cumartesi günü düzenlenen İsrail saldırılarında 11 kişi hayatını kaybetti. İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu, saldırıların Hizbullah’ın üç İsrail askerini ağır yaralayan saldırısına misilleme olarak gerçekleştirildiğini söyledi.
Son günlerde İsrail, Gazze’de İran destekli Hamas’ı da hedef aldı. Yemen merkezli Husiler Kızıldeniz’de gemilere saldırırken, Hürmüz Boğazı’nda da çok sayıda gemi vuruldu. İsrailli yerleşimciler ise Filistinlilere ait evleri kuşatma altına alarak uluslararası tepkiye yol açtı. Netanyahu, bu şiddet olaylarının boyutunu küçümseyerek sorumluluğu az sayıdaki radikal gruba yükledi.
Çatışmaların, ABD ile İran arasındaki çıkmaza giren müzakereleri yeniden canlandırma çabalarını daha da zorlaştırması bekleniyor. Washington ile Tahran arasındaki 14 maddelik mutabakat zaptı, “Lübnan dahil tüm cephelerde” çatışmalara ara verilmesini ve Hürmüz Boğazı’ndan serbest geçiş sağlanmasını öngörüyordu.
Trump, ABD’de giderek daha fazla tepki çeken ve kasım ayındaki ara seçimlerde Cumhuriyetçilere siyasi bedel ödetme riski taşıyan savaştan çıkış yolu bulmakta zorlanıyor. ABD Hazine Bakanı Scott Bessent geçen hafta, Washington’ın Tahran’a yönelik “daha önce benzeri görülmemiş” yeni ekonomik önlemler açıklamaya hazırlandığını söyledi.
İran’ın sanayi kapasitesinin büyük bölümü zarar görmüş ve ABD ablukası nedeniyle ham petrol ihracatı ciddi ölçüde azalmış olsa da onlarca yıldır uygulanan yaptırımlar, Tahran’ı nükleer programı konusunda geri adım atmaya veya Hürmüz Boğazı üzerindeki kontrolünden vazgeçmeye zorlamayı başaramadı.
Wall Street Journal’ın İranlı ve Arap yetkililere dayandırdığı haberine göre İran, çatışmalardaki görece sakin dönemi olası daha geniş çaplı bir çatışmaya hazırlanmak için kullandı. Haberde Tahran’ın kilit güvenlik görevlerine sertlik yanlısı deneyimli isimleri getirdiği ve füze ile insansız hava aracı üretimini hızlandırdığı belirtildi.
Bu arada Trump’ın damadı ve barış elçisi Jared Kushner, Gazze’de ABD arabuluculuğunda sağlanmaya çalışılan ateşkesi hızlandırmak amacıyla bu hafta Orta Doğu’yu ziyaret ediyor. Kushner, eski İngiltere Başbakanı Tony Blair ve Barış Kurulu’nun baş temsilcisi Nickolay Mladenov ile birlikte pazartesi günü Kudüs’te Netanyahu’yla görüşmeler gerçekleştiriyor.
Associated Press’in bölgesel bir yetkili ile bir Hamas yetkilisine dayandırdığı haberine göre Kushner, pazar günü Mısır’da Hamas lideri Halil el-Hayye ile görüştü.
Hamas yaptığı açıklamada, arabuluculara ve ateşkesi denetleyen ABD öncülüğündeki Barış Kurulu’na çağrıda bulunarak, İsrail’in ateşkes sürecinin sonraki adımlarını belirleyen yol haritasını onaylamaya “zorlanmasını” istedi.
