Dünya genelinde her yıl yaklaşık 50 milyon kadının menopoza girdiği tahmin ediliyor. Günümüzde yaşam süresi ortalama 80’li yaşlara ulaşan kadınlar, ömürlerinin yaklaşık üçte birini hatta yarısını menopoz döneminde geçiriyor.
Menopozal süreçle birlikte artan ancak yeterince dillendirilmeyen sorunlardan biri şüphesiz uyku bozuklukları. Sıcak basmaları, duygu durum değişiklikleri, fiziksel pek çok değişim bu sürece eşlik ederken, kimi kez hafife alınan uyku sorunları yıllarca devam edebiliyor.
Oysa ki 50’lerdeki kadınların yaşadığı uyku sorunları; yaşam kalitesinin önemli ölçüde bozulması, iş, aile ve sosyal ilişkilerin olumsuz etkilenmesi anlamına geliyor. Bunun altında yatan temel sebep ise hormon dalgalanmaları. Araştırmalara göre menopozda en sık karşılaşılan yakınmalarda uyku bozuklukları; sıcak basmaları ve gece terlemelerinin ardından üçüncü sırada gelen önemli bir sorun. Tüm bu nedenlerle menopoz döneminde de uyku hijyenini korumak, lüks değil gereklilik.
“İleri yaştaki kadınların yüzde 38’i uyku güçlüğü yaşıyor”
Türk Uyku Tıbbı Derneği’nden Dr. Esra Duğral’ın mevcut çalışmalardan aktardığı bilgiye göre bu süreçteki en tipik yakınmalar; uykuya dalmada güçlük, gece sık uyanma, sabah erken uyanma, uykunun bölünmesi, toplam uyku süresinde azalma olarak sıralanıyor.
Dr. Duğral’ın paylaştığı verilere göre perimenopoz döneminde uyku bozukluğunun görülme sıklığı yaklaşık yüzde 16–47 aralığında. Postmenopozda ise yüzde 35–60 düzeylerine çıkıyor.
Özellikle gece uyanmalarının menopozal geçişin karakteristik uyku yakınmalarından biri olduğunu vurgulayan çalışmalara göre üç temel uyku bozukluğu öne çıkarıyor. Insomnia (uykusuzluk), en sık karşılaşılan problem. Uykuda solunumun durması / özellikle uyku apnesi ikinci sırada, huzursuz bacak sendromu da üçüncü sırada yer alıyor.
Dr. Esra Duğral, menopozun keskin hormonal değişimlerin yaşandığı bir dönem olduğunu hatırlatarak, şunları söylüyor:
“Uykusuzluk, azalmış uyku etkinliği ve kalitesi gibi uyku bozuklukları, menopozun erken evrelerinden itibaren yaygın bir sorun olarak karşımıza çıkıyor. Perimenopozal dönemde saptanan düşük östrojen ve yüksek FSH düzeylerinin sık uyku sorunlarıyla ilişkili olduğu biliniyor. Çalışmalar, ileri yaştaki kadınların yüzde 38’inin uyku güçlüğü yaşadığını ortaya koyuyor. Bu oran geç perimenopozda yüzde 45.4’e yükseliyor. Bunun yanı sıra, gelişen hormonal değişikliklerin neden olduğu ani sıcak basmaları, gece terlemeleri, kalp çarpıntısı, tansiyon düzensizlikleri gibi vazomotor semptomların da uyku sorunlarını artırdığı düşünülüyor.”
Uyku apne sendromu sıklığı 3 kat artıyor
Menopozun bizzat kendisinin, uyku ile ilişkili solunum bozukluğu için bağımsız bir risk faktörü olduğunun düşünüldüğünü belirten Dr. Duğral, “Önemli uyku hastalıklarından biri olan Uyku Apne Sendromu (UAS) ile menopoz arasındaki ilişkiyi araştıran çalışmalara göre postmenopozal kadınlarda hafif UAS’nin 2.6 kat, ağır UAS’nin ise 3.5 kat arttığı ortaya konuldu” diye ekledi.
Kadın Hastalıkları ve Doğum Uzmanı Doç. Dr. Pınar Yalçın Bahat da östrojen düşüşüyle birlikte uykuda görülen değişimleri şöyle açıklıyor:
“Çalışmalarda peri ve postmenopozal kadınların yaklaşık yüzde 40–60’ının uyku ile ilgili yakınmalar yaşadığı bildiriliyor. Özellikle uykuya dalmakta güçlük, gece sık uyanma ve sabah erken uyanma öne çıkıyor. Menopozda uyku süresinin ve kalitesinin azalmasında en önemli faktör östrojen düşüşü. Melatonin ve uyku-uyanıklık sistemi üzerine de etkisi olduğu için, özellikle REM uykusu ve gece boyunca uykunun devamlılığı etkilenebilir. Kadınlarda 40 yaş sonrası melatonin miktarındaki düşüş de uyku kalitesini anlamlı derecede değiştirir. Yine özellikle pelvik taban fonksiyonlarının bozulması, idrar kaçırma yatkınlığı bu da gece uykunun bölünmesine neden olabilir. Daha önce pelvik taban ve üriner sistem şikayeti olmasa da bu dönemde mesanedeki az miktarda idrarın hissedilmesi nedeniyle bazı kadınların uykuları bozulabilir.”
Anksiyete ve depresif belirtilerle çift yönlü ilişkisi var
Doç. Dr. Bahat, farklı çalışmalarda yaklaşık yüzde 20–30 oranında insomnia bildirildiğini belirterek, “Her kötü uyuyan menopozal kadın, insomnia hastası değildir. Bu ayrımı yapmak önemli” uyarısında bulunuyor. Dr. Bahat, menopoz döneminde anksiyete ve depresif belirtilerle uyku bozukluğu arasında çift yönlü bir ilişki olduğunu da ekliyor.
Türkiye Menopoz ve Osteoporoz Derneği Başkanı Prof. Dr. Fatih Durmuşoğlu, Türkiye’de perimenopoz ve erken postmenopoz geçiş döneminde 40-54 yaş arası yaklaşık 8.8 milyon kadının bulunduğunu belirtiyor. Prof. Dr. Durmuşoğlu, “Perimenopozal dönemde hastaların yüzde 40-60’ını etkileyen uyku bozuklukları yalnızca östrojen çekilmesine bağlı basit bir semptom değil; hormonal, nörokimyasal ve psikolojik faktörlerin iç içe geçtiği çok boyutlu klinik bir tablo. Bu dönemdeki uyku sorunları, uykuya dalma güçlüğünden çok, gece sık uyanma ve sabah erken uyanma şeklinde kendini gösterir” diyor.
Perimenopozal geçişi, “Spesifik uyku hastalıklarının tetiklendiği veya şiddetlendiği kritik bir pencere” olarak nitelendiren Prof. Dr. Durmuşoğlu, 2- 3 kat artan uyku apnesi nedeniyle yaşanan gündüz aşırı uyku hali ve yorgunluğun sıklıkla “menopoz yorgunluğu” olarak yorumlanıp atlanabileceğine dikkat çekiyor.
Alzheimer riski
Özellikle gece uykuyu bölen sıcak basmalarının (VMS) beyin sağlığını olumsuz etkilediğini gösteren çalışmalardan bahseden Prof. Dr. Fatih Durmuşoğlu, şu bilgileri paylaşıyor: “Gece sıcak basmalarının ve buna bağlı uykunun kesintiye uğramasının kanda ve beyin omurilik sıvısında Alzheimer biyobelirteçlerini (Amiloid-Beta ve p-Tau) artırdığını gösteren araştırmalar, vazomotor semptomların sadece bir rahatsızlık değil, nörolojik bir risk faktörü olduğunu ortaya koydu. Uykunun VMS ile sürekli bölünmesi beynin temizleme mekanizmasını sekteye uğratır. Özellikle gece VMS’leri dejeneratif hastalık riski, beyin sisi ve bilişsel yavaşlama açısından önemli sonuçlar yaratır.”
Çözüm ne?
“Menopozal hormon tedavisi alan kadınlarda uyku sorunlarında düzelme görülüyor mu?” Bu sorunun yanıtını Doç. Dr. Bahat şöyle açıklıyor:
“Menopozal dönemde uyku şikayeti çeken kadınlar değerlendirilirken, hormon replasman tedavisine uygun görülenlerde kullanılabilir. Ancak özellikle hormon replasman tedavisi tek başına uyku tedavisi için kullanılmaz. Hormondan bağımsız olarak da ateş basması şikayetlerinin tedavi edilmesi önemlidir. Özellikle son dönemde sadece ateş basması için geliştirilmiş ilaçların kullanımında kadınlarda uyku kalitesinde ciddi artma olduğu gözlendi. Gerektiğinde antidepresanlar tedaviye eklenip yaşam tarzı değişiklikleri yapıldığında uyku kalitesinin anlamlı olarak arttığını görüyoruz.
Gerek hormon, gerek hormon dışı yöntemlerle özellikle gece görülen ateş basması şikayetleri düzeltildiğinde kişilerin uyku kalitesinin ciddi oranda düzeldiği gösterilmiş. Ayrıca buna bağlı olarak başta kalp damar sistemi sağlığı olmak üzere tüm sisteme olumlu geri dönüşü izlenmiştir.”
Prof. Dr. Fatih Durmuşoğlu da “Menopozal hormon tedavisi perimenopozal dönemde doğru zamanda başlandığında, beynin nörokimyasal ve yapısal bütünlüğünü koruyucu çok boyutlu faydalar sağlar. Uyku mimarisinin restorasyonu ve atık temizliği sağlandığı gibi beyin metabolizmasının korunması, kadınların sıklıkla yaşadığı beyin sisi, dikkat dağınıklığı, odaklanma sorunu, kelime bulma güçlüğü gibi semptomları belirgin şekilde iyileştirir” diyor.
