Çin İran'a gizlice silah satışı yapmanın peşinde

Julian E. Barnes, Mark Mazzetti, Dustin Volz / New York Times

ABD, Çinli şirketler ile İranlı yetkililerin söz konusu silah transferlerini görüştüğüne ilişkin istihbarat topladı. Ancak kaç sevkiyatın gerçekleştiği ya da gerçekleşip gerçekleşmediği ve Çinli yetkililerin satışlara ne ölçüde onay verdiği netlik kazanmış değil.

Bu yeni istihbaratın, Başkan Donald Trump üzerindeki baskıyı artırarak bu konuyu bu hafta Pekin’de gündeme getirmesine yol açması bekleniyor. Ancak Trump’ın bunu yapıp yapmayacağı belirsizliğini koruyor. Trump, Beyaz Saray’a gelen daha küçük ülkelerin liderlerine baskı uygularken, Çin’de gerçekleştireceği görüşmelerde Başkan Şi Cinping ile ilişkileri yeniden şekillendirmeye odaklanmış görünüyor.

Trump, salı günü yaptığı açıklamada Şi ile Orta Doğu’daki çatışma hakkında “uzun bir görüşme” yapmayı planladığını söyledi ve Çin liderinin İran konusunda “nispeten iyi” davrandığını ifade etti.

İstihbarat hakkında bilgilendirilen yetkililer, silahların üçüncü ülkelere gönderilip gönderilmediği konusunda farklı değerlendirmelere ulaştı. Ancak şubat ayı sonunda İran’a karşı başlayan savaşta ABD veya İsrail güçlerine karşı Çin yapımı herhangi bir silahın kullanıldığına dair bir işaret bulunmuyor.

New York Times geçen ay, ABD istihbarat kurumlarının Çin’in İran’a MANPADS olarak bilinen omuzdan atılan füze sistemleri göndermiş olabileceğini gösteren bilgiler elde ettiğini yazmıştı. Bu tür silahlar, alçaktan uçan hava araçlarını düşürme kapasitesine sahip. İstihbarat ayrıca Çin’in başka silah sevkiyatlarını da değerlendirdiğini ortaya koymuştu.

ABD’li yetkililer, savaş boyunca Çin’e İran’a verdiği desteği azaltması için hem örtülü hem de açık baskı uygulamaya çalıştı.

Trump çarşamba günü Pekin’e ulaştı ve yönetimindeki yetkililer ziyaretin karmaşık hale gelmesini istemiyor. Ancak ABD’li yetkililer, Çin’in İran’a askeri ekipman sağlama girişimlerinin kabul edilemez olduğunu düşünüyor ve Pekin yönetiminin tüm silah transferlerini engellemesini istiyor.

Haberde görüşlerine başvurulan ABD’li yetkililer, bilgilerin hassas niteliği ve Trump’ın Çin ziyareti nedeniyle isimlerinin açıklanmaması koşuluyla konuştu.

İran’ın Birleşmiş Milletler misyonu yorum talebine yanıt vermedi. İran, Çin ile yürüttüğü iş birliğine ilişkin çok az detay paylaşırken, İran Dışişleri Bakanı mart ayında İran’ın Çin ve Rusya’dan “askeri iş birliği” aldığını söylemiş ancak ayrıntı vermemişti.

Yetkililer, Çin hükümetinin İran’a destek çabalarını resmi olarak onayladığına inanmadıklarını söyledi. Ancak Çinli şirketlerle İran arasında yürütülen görüşmelerin hükümetin bilgisi dışında gerçekleşmiş olmasının da düşük ihtimal olduğunu belirttiler.

ABD’li yetkililer, üçüncü ülkelerden en az birinin Afrika’da bulunduğunu söyledi. Ancak herhangi bir sevkiyatın söz konusu ülkeye ulaşıp ulaşmadığı bilinmiyor.

MANPADS sevkiyatlarına ilişkin ilk haberlerin ardından Trump, Şi’den İran’a silah transferlerine izin vermemesini istediğini söylemişti.

Trump, Fox Business Network’e verdiği röportajda, “Ona bunu yapmamasını isteyen bir mektup yazdım ve o da bana esasen bunu yapmadığını söyleyen bir mektup gönderdi” ifadelerini kullandı.

Savaşın başlangıcından bu yana Çin, İran’a istihbarat desteği ve bölgedeki ABD güçlerinin konumlarını takip eden casus uydu erişimi sağladı. Çin ayrıca İran’ın insansız hava araçları, füzeler ve diğer silah sistemlerini üretmek için ihtiyaç duyduğu çift kullanımlı bileşenleri de tedarik etti.

Yarı iletkenler, sensörler ve voltaj dönüştürücüler gibi sivil üretimde de kullanılabilen çift kullanımlı bileşenlerin sağlanması, doğrudan silah satışlarına kıyasla daha az dikkat çekiyor. Çin, Ukrayna savaşı boyunca Rusya’ya da benzer bileşenler sağlamıştı.

Ancak tamamlanmış silah sistemleri farklı bir konu olarak değerlendiriliyor. Silahların üçüncü ülkeler üzerinden gönderilmesinin planlanması, Pekin’in İran’a yönelik sevkiyatları gizli tutmak istediğini gösteriyor.

Çin, yaptırım altındaki İran petrolünün en büyük alıcılarından biri konumunda bulunuyor. İran, petrolünü Pekin’e piyasa fiyatlarının altında satıyor. Çin, İran’ın ihraç ettiği petrolün yaklaşık yüzde 80’ini satın alıyor.

İlişki dengesiz olsa ve ticari bağlar İran için Çin’den çok daha önemli olsa da Pekin’in İran’ı desteklemekte çıkarı bulunuyor.

Çin ekonomisi, normal şartlarda Hürmüz Boğazı üzerinden taşınan petrole büyük ölçüde bağımlı. Bu enerji ilişkisi, özellikle Çin pazarına giden tankerlerin boğazdan geçişini sürdürmesini sağlamak adına Pekin’e İran’a destek verme motivasyonu yaratıyor.

Ancak savaş, Hürmüz Boğazı üzerinden yapılan sevkiyatları fiilen durma noktasına getirdi ve haftalar önce sağlanan ateşkes düzenli trafiği yeniden tesis etmekte zorlandı. Bu durum Çin açısından da sorun yaratıyor. Ülke, krizin etkilerini diğer büyük ekonomilere kıyasla daha iyi atlatsa da çatışma Çin’in ihracat pazarları üzerinde baskı oluşturuyor.