Londra’da yaşayan 24 yaşındaki Lola Baird, iki yıl öncesine kadar araç tutmasının nasıl bir şey olduğunu bilmiyordu. Ancak erkek arkadaşının elektrikli otomobil almasının ardından uzun yolculuklarda ciddi mide bulantıları yaşamaya başladı.
Bir yolculuğun 40’ıncı dakikasında erkek arkadaşından aracı kenara çekmesini isteyen Baird, otomobilin yanında kusmak zorunda kaldı. Sorun zamanla öylesine büyüdü ki erkek arkadaşından otomobilini değiştirmesini bile istedi.
Baird yalnız değil. BBC News’e konuşan bazı yolcular, kendilerinin ya da çocuklarının elektrikli otomobillerde geleneksel içten yanmalı motorlu araçlara kıyasla daha fazla araç tuttuğunu söylüyor.
Bununla birlikte elektrikli otomobil kullanıcılarının önemli bir bölümü böyle bir sorun yaşamadığını belirtiyor. Bazıları ise tam tersine elektrikli araçlarda daha az mide bulantısı hissettiklerini söylüyor.
Peki elektrikli otomobiller bazı insanlarda neden daha fazla araç tutmasına yol açıyor olabilir?
Araştırmalar henüz başlangıç aşamasında
King’s College London’da anatomi ve biyomekanik alanında çalışan ve hareket hastalığı üzerine araştırmalar yapan Dr. Irene Di Giulio, şimdiye kadarki çalışmaların bazı kişilerin elektrikli otomobillerde daha şiddetli hareket hastalığı yaşayabildiğine işaret ettiğini söylüyor.
Chicago’daki Northwestern Medicine’da baş dönmesi ve vertigo üzerine çalışan nörolog Dr. Nicholas Hac da hastalarından benzer şikayetleri sık sık duyduğunu belirtiyor.
Hac, bazı hastalarının elektrikli otomobillerde hareket hastalığına “çok daha yatkın” hale geldiklerini söylediğini aktarıyor.
Ancak bilim insanları kesin konuşmak için henüz erken olduğu görüşünde.
Pittsburgh Üniversitesi’nde hareket hastalığını araştıran Dr. Bill Yates, mevcut bilimsel literatürün hâlâ oldukça sınırlı olduğunu, konuyla ilgili anekdotların bulunduğunu ancak geniş kapsamlı ve ciddi araştırmaların henüz yeterli seviyeye ulaşmadığını söylüyor.
Beyin hareketi anlamlandırmakta zorlanıyor
Araç tutmasının temelinde beynin aldığı duyusal bilgiler arasındaki uyumsuzluk bulunuyor.
İnsan vücudu hareket halinde olup olmadığını anlamak için temel olarak üç kaynaktan bilgi alıyor: Gözlerin gördükleri, iç kulaktaki denge sisteminin algıladıkları ve vücuttaki sinirlerin hissettikleri.
Bu bilgiler birbirleriyle örtüşmediğinde hareket hastalığı ortaya çıkabiliyor.
Örneğin yolculuk sırasında telefona bakıldığında gözler dışarıdaki hareketi görmezken iç kulak aracın hareket ettiğini algılıyor. Beynin aldığı iki farklı sinyal arasındaki bu uyuşmazlık mide bulantısına neden olabiliyor.
Elektrikli otomobillerin bazı özelliklerinin de bu uyuşmazlığı artırabileceği düşünülüyor.
Sessizlik bile etkili olabilir
Olası nedenlerden biri elektrikli otomobillerin sessizliği. İnsanlar yıllar içinde araç hareketlerini motor sesi ve titreşimlerle ilişkilendirmeye alıştı. İçten yanmalı motorlu bir otomobil hızlanırken motor sesi ve titreşim de değişiyor ve bu, vücuda aracın hareketi konusunda ek bir ipucu veriyor.
Elektrikli otomobillerde ise bu sesler ve titreşimler büyük ölçüde ortadan kalkıyor. Di Giulio’ya göre özellikle araç hızlanırken alışık olduğumuz işitsel ve fiziksel ipuçlarının bulunmaması, bazı kişilerde hareket hastalığını tetikleyebilir.
Rejeneratif frenleme de etkili olabilir
Uzmanların üzerinde durduğu bir diğer neden ise elektrikli araçlardaki rejeneratif frenleme sistemi. Bu sistemde sürücü ayağını gaz pedalından çektiğinde araç yavaşlıyor ve ortaya çıkan enerji bataryaya geri aktarılıyor. Ancak gaz pedalının ani bırakılması aracın oldukça hızlı yavaşlamasına yol açabiliyor.
Dr. Hac’a göre bu durum yolcuların kısa süre içinde öne ve arkaya doğru hareket ettiklerini hissetmelerine neden olabiliyor.
Kaliforniya’da yaşayan 24 yaşındaki Carolyn Le de arkadaşının elektrikli otomobilinde özellikle yoğun şehir trafiğinde ciddi mide bulantısı yaşadığını söylüyor. Le’ye göre rejeneratif frenleme nedeniyle otomobil “sürekli duruyormuş” gibi hissettiriyor.
Elektrikli otomobiller ayrıca içten yanmalı motorlu araçlara kıyasla çok daha hızlı hızlanıp yavaşlayabiliyor. Di Giulio, bu ani hız değişimlerinin de hareket hastalığını artırabileceğini belirtiyor.
Elektrikli araç sürücülerini temsil eden EVA England’ın CEO’su Vicky Edmonds ise sorunun doğrudan elektrikli otomobillerden değil, sürüş tarzı gibi başka faktörlerden kaynaklanabileceğini düşünüyor.
Edmonds, yeni nesil elektrikli araçlarda hızlanmanın daha kontrollü hale getirilmesi için önemli tasarım değişiklikleri yapıldığını da söylüyor.
Çocuklar ve kadınlar daha hassas
Hareket hastalığına yatkınlık kişiden kişiye büyük farklılık gösteriyor. Dr. Hac’a göre bunda en güçlü faktörlerden biri genetik. Uzmanlar kadınlar ile çocukların hareket hastalığına karşı daha hassas olduğunu belirtiyor.
Westminster Üniversitesi, İngiliz Kraliyet Donanması ve Kraliyet Hava Kuvvetleri’nde hareket hastalığı üzerine araştırmalar yapan Prof. John Golding’e göre rahatsızlık genellikle 8-10 yaşlarında en yüksek seviyeye ulaşıyor ve daha sonra maruz kalma arttıkça azalıyor.
Lincolnshire’da yaşayan 45 yaşındaki Mark Quigg’in dokuz yaşındaki kızı da bunun örneklerinden biri.
Quigg, elektrikli otomobilini kullanmaktan son derece memnun olduğunu ancak kızının araç tutmasının otomobili aldıktan sonra ciddi biçimde arttığını söylüyor.
Daha önce yalnızca Fransa’ya yaptıkları yaklaşık 600 millik uzun yolculuklarda rahatsızlanan çocuk, artık yarım saatlik yolculuklarda bile mide bulantısı yaşıyor. Yakın zamanda ise ilk kez otomobilde kustu.
Araç tutmasını azaltmak için ne yapılabilir?
Uzmanlara göre elektrikli otomobilde ya da başka bir araçta mide bulantısını azaltmanın birkaç yolu var:
- Ön cama ve mümkün olduğunca uzağa bakmak, telefona ya da kitaba odaklanmamak
- Mümkünse ön koltukta oturmak
- Arka koltukta oturulacaksa ön tarafın görülebileceği orta koltuğu tercih etmek
- Başı koltuk başlığına yaslayarak mümkün olduğunca sabit tutmak
- Koltuğu bir miktar geriye yatırmak
- Nefesi düzenlemek
- Temiz hava almak için camı açmak
- Uzun yolculuk öncesinde yeterince uyumak ve su içmek
- Yağlı yiyeceklerden kaçınmak
- Gerekirse, uyku hali yaratabileceği dikkate alınarak araç tutmasına karşı kullanılan ilaçlara başvurmak
Uzmanlar ayrıca insan vücudunun zaman içinde hareket hastalığına karşı uyum sağlayabildiğini belirtiyor. Prof. Golding’e göre elektrikli otomobille daha fazla yolculuk yapmak, beynin yeni hareket ve ses düzenine alışmasını sağlayabilir ve zaman içinde mide bulantısını azaltabilir.
Otomobil üreticileri ne yapabilir?
Royal College of Art’ta mobilite tasarımı profesörü olan Cyriel Diels’e göre otomobil üreticilerinin de sorunu azaltabilecek bazı seçenekleri bulunuyor. Bunlar arasında ani hızlanmaları yumuşatan yazılımlar, yolculara aracın hareket ettiğini bildirecek ses sistemleri, koltuklarda hafif titreşimler ve ani yavaşlamaları azaltabilecek uyarlanabilir rejeneratif fren sistemleri yer alıyor.
İngiltere’de elektrikli araç şarj ekipmanı üreticilerini temsil eden BEAMA’dan Matt Adams da gelecekteki araştırmalar araç tutmasının nedenlerini daha net ortaya çıkarırsa otomobil üreticilerinin buna göre tasarımlarını geliştirebileceğini düşünüyor.
Kaynak: Gazete Oksijen
