İş insanı Cemal Özgörkey’in yeğeni Leyla Mizrahi henüz 32 yaşındaydı. Bilinen bir rahatsızlığı ya da herhangi bir tıbbi problemi yoktu. Henüz altı ay önce anne olan Mizrahi ne yazık ki uykusunda kalp krizi geçirerek yaşamını yitirdi. Pazartesi günü defnedilen Mizrahi’nin ailesi taziye mesajına “zamansız ve erken kaybımız” diye başladı.
Fakat genç yaşta ölümler, hala zamansız ve erken kayıplar mı? Saygın tıp dergilerinden Lancet’ta ekim ayında yayımlanan Küresel Hastalık Yükü adlı araştırma, tıp dünyasında hastalık ve ölümlerle ilgili en kapsamlı çalışmalardan biri. Çalışma 204 ülkeden toplanan 24 bin 25 veriyle 1950-2023 arası dönemi inceliyor.
Genç ölümleri artıyor
Çalışmaya göre dünyada genel görünüm olumlu. 1950’den beri dünya genelinde ölüm oranı yüzde 66.6 düştü. Bebek ölümleri azaldı, ortalama ömür ise uzadı. Ancak bulgulara yaş gruplarına göre bakıldığında manzara değişiyor. Lancet’a göre genç ölümleri artık “halk sağlığı için kaygı verici” boyutlarda. 2011’den 2023’e gelindiğinde ABD ve Kanada’da 30-39 yaş grubu insanlarda ölüm oranı yüzde 49.9 arttı. 25-29 yaş grubunda da yüzde 31.7’lik bir artış var.
Doğu Avrupa bölgesinde ölümler 15-19 yaş grubunda yüzde 53.9, 20-24 yaş grubunda ise yüzde 40.1 yükseldi. Türkiye’nin de dahil olduğu Kuzey Afrika ve Orta Doğu bölgesinde 20-24 yaş grubunda yüzde 9.8, 25-29 yaş grubunda da yüzde 4 artış gerçekleşti. Peki gençlerde ölümler niçin artıyor?
Her 5 kalp krizinden biri gençlerde
Amerikan Kardiyoloji Organizasyonu Dergisi’nde (Journal of the American College of Cardiology) bu yıl yayımlanan bir araştırma, ABD’de 2011-2021 arasında kalp krizi geçirerek hastaneye kaldırılan 4.4 milyon kişiyi inceledi. Hastaların yüzde 22’si yani yaklaşık 975 bini 18-54 yaş arasında. Yani her beş kalp krizi vakasından biri, genç yetişkinler ve orta yaşlılarda gözleniyor.
İsveç’te yapılan ve European Heart Journal’da yayımlanan bir diğer çalışma ise 2006-2024 arasını inceliyor. 18-59 yaş grubundan kalp krizi geçiren 44 bin kişiyi inceleyen çalışmada örneklem grubu 220 bin kişilik sağlıklı grupla kıyaslandı. 2006’da kalp krizi geçirenlerin yüzde 48.2’si sigara içiyordu. Yani bir numaralı risk faktörü sigaraydı. Obezitenin oranı ise yüzde 25.2’ydi.
2021’de ise sigara yüzde 34.1’e gerilerken obezite yüzde 35.5’e çıktı. 2020’den beri obezite gençler ve orta yaşlılarda görülen kalp krizlerinin bir numaralı sebebi.
Araştırmaya göre bu yaşlarda kalp krizi geçirenlerin dörtte üçünde en az bir risk faktörü var. Çalışma hiçbir şeyi olmadığı düşünülen kişilerin aslında bir risk faktörüne sahip olduğunu ama tespit edilemediğini söylüyor.
Kalp krizi kadınlarda riski arttırıyor
İsveç’te yapılan çalışmaya göre ayrıca sağlıklı grupta kadınlar erkeklere nazaran daha güvende. Sağlıklı olanlarda yüksek tansiyon erkeklerde yüzde 16.2, kadınlarda ise yüzde 13.2 oranında gözleniyor. Erkeklerin yüzde 5.5’i, kadınların yüzde 3.4’ü diyabetten muzdarip. Ancak kalp krizi geçiren gruba bakıldığında tablo tam tersine dönüyor. Kadınlarda yüksek tansiyon yüzde 33’e çıkarken erkeklerde yüzde 27.6. Diyabet ise kadınlarda yüzde 19, erkeklerde yüzde 16.4. En vahim bulgu ise beş yıl içinde ölüm oranı kadınlarda yüzde 6.1, erkeklerde yüzde 4.9.
Ani kalp krizi daha yaygın
Healthcare Bulletin’de yayımlanan bir başka çalışmaya göre gençlerde kalp hastalığı pek beklenmediğinden doktora gidilse bile hem tanı hem tedavi gecikiyor. Ayrıca kalp krizi geçiren yaşlılarda damar tıkanıklığı yıllar içinde yavaş yavaş oluşuyor ve nefes darlığı, göğüs ağrısı gibi belirtiler tabiri caizse alarm gibi hissediliyor. Birikim zaman içinde sertleşiyor. Vücuttaki şikayetler artınca doktora başvurup anjiyo ya da baypasla sorun atlatılabiliyor.
Gençlerde ise süreç farklı işliyor, kalp krizi aniden gerçekleşiyor. Gençlerde yaşanan birikim henüz yaşlılarda olduğu gibi sertleşmediğinden damarı bir anda daraltmıyor. Bu yüzden pek belirti olmuyor.
Ama bir gün bir nedenle pıhtı oluşuyor ve saniyeler içinde damar tümüyle tıkanabiliyor. Araştırmaya göre genç hastalarda en çok ani kalp krizleri görülüyor. Yani hasta gençse hiçbir belirti olmadan kalp krizi geçirip yaşamını yitiriyor. Çalışmaya göre ayrıca hem doktorlar hem hastalar genç yaşta kalp hastalığı riskini göz ardı ediyor. Kalpleri daha az kontrol ediliyor. Yaşları gerekçesiyle gençler düşük riskli grup olarak görülüyor.
Nedenleri toparlamak gerekirse:
- Obezite: İsveç’te yapılan çalışmaya göre obezite kaynaklı kalp krizleri 15 yılda yüzde 25’ten yüzde 35’e çıktı. Aşırı kilo, yüksek tansiyon ve diyabet kalp krizini tetikliyor.
- Hareketsiz yaşam: Healthcare Bulletin’de yayımlanan çalışmaya göre insanların ekran başında hareketsiz geçirdiği süre arttı. Ayrıca artık daha çok işlenmiş gıda tüketiyoruz. Fiziksel aktivitemiz geçmişe göre daha az. Tüm bunlar bir birey genç olsa bile kalp damarlarında beklenenden erken olumsuzluklar yaratabiliyor.
- Stres ve psikiyatrik durum: Amerikan Kardiyoloji Organizasyonu Dergisi’nde yayımlanan çalışmaya göre stres ve psikiyatrik bozukluklar genç yaşta kalp krizi geçirenlerde yaşlılara kıyasla daha yaygın.
- Teşhiste gecikme: Hem hastalar hem doktorlar genç yaşta kalp hastalığı beklemiyor. Bu yüzden tanı gecikiyor.
