Yeni Zelanda’da 7 Kasım’da yapılacak genel seçim öncesinde artan gıda fiyatları ve süpermarket sektöründeki yoğunlaşma seçim kampanyasının öne çıkan başlıklarından biri haline geldi.
Yeşiller Partisi, Woolworths ile Foodstuffs gruplarının hâkim olduğu pazara kamuya ait üçüncü bir büyük oyuncu eklemek amacıyla “KiwiMart” adlı süpermarket zinciri kurmayı vaat etti. Plan, mevcut iki grubun en az 120 mağaza ile iki dağıtım merkezini kamuya satmasını zorunlu kılacak bir yasal düzenleme yapılmasını öngörüyor.
Yeni Zelanda Ticaret Komisyonunun Haziran 2026’da yayımladığı yıllık rapora göre büyük süpermarket işletmecileri ülkedeki perakende gıda pazarının yüzde 80’den fazlasını kontrol ediyor.
Başlangıçta yüzde 15 pazar payı hedefleniyor
Yeşiller Partisinin planına göre Foodstuffs ve Woolworths’tan satın alınacak mağazalar, uygun fiyatlı gıdaya erişimi önceliklendiren KiwiMart çatısı altında faaliyet gösterecek. Kamu zincirinin faaliyete başladığında yaklaşık yüzde 15 pazar payına sahip olması bekleniyor.
Parti Eş Başkanı Chlöe Swarbrick, ülkede süpermarket sayısının değil, rekabetin yetersiz olduğunu savundu. Önceki hükümetlerin uluslararası bir market zincirini Yeni Zelanda’ya çekme girişimlerinin sonuç vermediğini belirten Swarbrick, çözümün bütün Yeni Zelandalılara ait bir süpermarket zinciri kurmak olduğunu söyledi.
Swarbrick, “Kasabalarda bir süpermarket kurulabilecek sınırlı sayıda yer var. Woolworths ve Foodstuffs bu alanları kontrol altına aldı. Süpermarket sıkıntımız yok, rekabet sıkıntımız var” dedi.
Yeşiller Partisi, iki büyük grubun gıda sepetlerinden günde yaklaşık 1 milyon Yeni Zelanda doları “aşırı kâr” elde ettiğini öne sürüyor. Bu rakam ve KiwiMart’ın fiyatları ne ölçüde düşürebileceği ise partinin seçim politikası kapsamındaki hesaplamalarına dayanıyor.
Projenin maliyeti 2,8 milyar dolar
Yeni Zelanda Parlamento Kütüphanesinin modellemesine göre 120 mağaza ile iki dağıtım merkezinin satın alınması yaklaşık 1,3 milyar Yeni Zelanda dolarına mal olacak.
KiwiMart’ın ticari açıdan faaliyet gösterebilecek bir şirket olarak kurulması için de 1,5 milyar dolarlık başlangıç sermayesi gerekecek. Böylece projenin toplam maliyeti yaklaşık 2,8 milyar Yeni Zelanda dolarına ulaşacak.
Planın hayata geçirilebilmesi için Yeşillerin seçim sonrasında hükümette yer alması veya öneriye parlamentoda yeterli desteği bulması gerekiyor. Dolayısıyla 120 mağazanın kamuya devri alınmış bir karar değil, partinin seçim vaadi niteliğinde.
Okul yemeği ve gıda yardımları da pakette
KiwiMart, Yeşiller Partisinin “Affordable Kai” adını verdiği ve dört yıllık maliyeti 6 milyar Yeni Zelanda dolarını aşan daha geniş kapsamlı gıda politikasının bir bölümünü oluşturuyor. “Kai”, Maori dilinde yemek veya gıda anlamına geliyor.
Paket kapsamında Ka Ora, Ka Ako okul yemeği programının kalıcı olarak finanse edilmesi ve 150 bin çocuğu daha kapsayacak biçimde genişletilmesi planlanıyor. Bu adımın dört yıllık maliyeti 2,2 milyar dolar olarak hesaplanıyor.
Gıda bankalarına sağlanan desteğin 8 milyon dolardan 25 milyon dolara çıkarılması ve sosyal yardım sistemi üzerinden verilen gıda desteklerindeki üst sınırın iki katına yükseltilmesi de vaatler arasında bulunuyor.
Toplum öncülüğündeki gıda güvenliği projeleri için yılda 150 milyon dolarlık “Adil Gıda Fonu” kurulması planlanıyor. Fonun dört yıllık toplam maliyetinin 600 milyon dolar olacağı tahmin ediliyor.
Yeşiller, Yeni Zelanda’nın 40 milyon kişiye yetecek kadar gıda ürettiğini, buna rağmen ülkedeki her beş çocuktan birinin zaman zaman gıdanın tükendiği hanelerde yaşadığını savunuyor.
Fahiş fiyatlandırmanın yasaklanması planlanıyor
Yeşillerin seçim programı, süpermarketlerde “aşırı fiyatlandırmayı” yasaklayacak bir kanun çıkarılmasını da içeriyor. Partinin planına göre bu düzenleme daha sonra enerji ve akaryakıt gibi rekabetin sınırlı olduğu diğer sektörlere genişletilecek.
Ticaret Komisyonunun bütçesi, yetkileri ve uygulayabileceği cezalar artırılacak. Müşteriden kasada rafta gösterilen tutardan daha fazla ücret alınması halinde otomatik tazminat sağlayan zorunlu bir fiyat doğruluğu sistemi kurulacak.
Yeterli ve besleyici gıdaya erişim hakkının yasayla güvence altına alınmasını içeren bir Ulusal Gıda Stratejisi hazırlanması da programda yer alıyor.
Yeşiller, toplam maliyeti 6 milyar doları geçen gıda paketini daha önce açıkladığı vergi düzenlemelerinden sağlanacak gelirle finanse etmeyi planlıyor. Parti, bu vergi paketinin 2027-2028 döneminde kamu gelirlerini net 5,35 milyar dolar, 2030-2031 döneminde ise 5,94 milyar dolar artıracağını hesaplıyor.
İktidar partisi: Riski vergi mükellefleri üstlenecek
Merkez sağdaki iktidar partisi National, KiwiMart planına karşı çıktı. Partinin finans sözcüsü Nicola Willis, 2,8 milyar dolarlık yatırımın ticari riskini vergi mükelleflerinin üstleneceğini savundu.
Willis, uygun fiyat sunma görevi bulunan kamu şirketinin özel rakiplerle aynı ticari disipline tabi olmayacağını öne sürdü. KiwiMart ticari olarak yaşayabilecek durumdaysa kamu mülkiyetine neden ihtiyaç duyulduğunun, yaşayamayacaksa ortaya çıkacak zararın kim tarafından karşılanacağının açıklanması gerektiğini söyledi.
National, kamuya ait bir zincir kurmak yerine yeni özel marketlerin pazara girişini zorlaştıran engelleri kaldırmayı ve mevcut şirketlere yönelik yapısal seçenekleri değerlendirmeyi savunuyor.
Yeni Zelanda’daki genel seçim 7 Kasım 2026’da yapılacak. KiwiMart önerisinin geleceği, seçim sonuçlarına ve sonrasında kurulacak hükümetin parlamentodaki desteğine bağlı olacak.
Kaynak: Gazete Oksijen
