Vjosa Isai / New York Times
Toronto General Hospital’ın ameliyathane ışıklarının altında iki cerrah, bir ilkbahar sabahı bir kadın hastadan çıkardıkları armut biçimindeki safra kesesini dikkatle keserek ayırıyordu.
Endokrin ve akut bakım cerrahı Dr. Amin Madani, “Yapay zekayı açabilir miyiz, lütfen?” diye seslendi
Büyük bir monitörde, hastanın vücudunun içindeki kameradan gelen görüntünün üzerinde, nerelerin kesilmesinin güvenli olup olmadığını gösteren yeşil ve kırmızı alanlar belirdi. Bu görüntü katmanı yapay zeka tarafından oluşturuluyordu ve Madani, modeli en iyi cerrahlar gibi düşünmesi için eğitiyordu.
Meslektaşı Dr. Timothy Jackson, sistemin başka bir renk daha göstermesi gerekebileceğine dikkat çekti: Her zaman insan muhakemesi gerektiren ve hiçbir algoritmanın henüz taklit etmeyi öğrenemediği bölgeleri temsil edecek uyarı sarısı.
Doktorların ameliyat edilen vücut bölgesi için kullandığı ifadeyle cerrahi saha, yapay zekanın erken dönem gelişiminde küresel bir üne sahip olan ve bu alanın bazı öncülerine ev sahipliği yapan Kanada’da yapay zekanın en yeni sınırlarından biri.
Kanada sağlık hizmetlerine gelişmiş ülkelerin çoğundan daha fazla harcama yapıyor. Buna karşın ülkenin evrensel ve büyük ölçüde vergilerle finanse edilen sağlık sistemi, aile hekimlerine ulaşmak için uzun bekleme süreleri ve hastane yatağı yetersizliğiyle mücadele ediyor. Bu nedenle yapay zekanın maliyetleri düşürürken sağlık hizmetlerini iyileştirme vaadi hükümet açısından oldukça cazip.
Başbakan Mark Carney, dünyanın en iyi hastaneleri arasında gösterilen Toronto General’da düzenlenen bir etkinlikte Kanada’nın ulusal yapay zeka stratejisini açıkladı ve planı, “hayatları iyileştirmek ve hatta kurtarmak için yapay zekadan yararlanmanın” bir yolu olarak tanımladı.
Kanada’nın Silikon Vadisi’nin gölgesinden çıkma çabasının arkasında kısmen ülkenin ABD ile ticari ilişkilerinde yaşanan kırılma ve dijital dünyada bile egemenliğini ortaya koyma isteği bulunuyor. Bu çaba aynı zamanda Kanada’nın klinik araştırmalarda kendi ağırlığının ötesinde bir etkiye sahip olma geçmişine dayanıyor. Dünyanın ilk cerrahi robotunun geliştirilmesi ve ilk başarılı akciğer naklinin gerçekleştirilmesi de buna dahil.
Şimdi Kanadalı araştırmacılar, ellerinde neşterle yapay zekanın neler yapabileceğinin sınırlarını test ediyor.
“İşte cerrahinin sanatı bu”
Cerrahlar uzun zamandır çıraklık modeline dayalı bir eğitimden geçiyor: Önce başkalarını çalışırken gözlemliyor, ardından kendileri ameliyat yapıyor ve sonunda tekniklerde bir meslektaşlarına öğretebilecek kadar ustalaşıyorlar. Dr. William Stewart Halsted bunu, “Bir kez gör, bir kez yap, bir kez öğret” şeklinde ifade etmişti.
Son birkaç yılda 40 yaşındaki Madani, cerrahların nasıl öğrendiğiyle; bilişsel süreçleriyle, davranış psikolojileriyle ve ameliyathanede seçkin bir cerrah olabilmek için gerekenlerle yakından ilgilenmeye başladı. Pandemi sırasında ameliyathaneler büyük ölçüde kapalıyken, asistanların cerrahi sahayı görsel olarak okumayı öğrenmelerini sağlayacak araçlar tasarladı. Bu, pilotları uçuş simülatörüne sokmaya benziyordu.
Ardından yapay zeka tıp dünyasına girdi.
Toronto’da UHN olarak bilinen kamuya bağlı araştırma ve eğitim hastaneleri grubu University Health Network bünyesinde Surgical Artificial Intelligence Research Academy’yi kuran Madani, “Yaptığım bütün çalışmalar, yapay zeka algoritmalarını uzman cerrahlar gibi düşünmeleri ve davranmaları için eğitmek açısından mükemmel bir altyapı oluşturmuştu. Her şey büyük ölçüde kendiliğinden gelişti” dedi.
Laparoskopik ameliyatlar, küçük bir kesiden içeri sokulan kamera aracılığıyla kaydediliyor ve böylece Madani’nin yapay zeka modelini eğitmek için kullanılan video görüntüleri elde ediliyor. Laboratuvarında geliştirilen ilk algoritmalardan biri, yaygın bir operasyon olan safra kesesi ameliyatına yönelikti ve safra kanalı yaralanmalarını önlemek için hassasiyeti artırmayı amaçlıyordu. 2025 yılında hakemli bir bilimsel dergide yayımlanan makaleye göre, nadir görülen bu komplikasyon Kanada, ABD ve Birleşik Krallık’ta genel cerrahlara karşı açılan tıbbi uygulama hatası davalarının başlıca nedeni.
Safra kesesi ameliyatları rutin olsa da cerrahlar dikkatsizlik veya aşırı özgüven nedeniyle anatomiyi yanlış değerlendirebiliyor. Fransa’nın Strasbourg kentinde benzer araştırmalar yürüten Institute of Image-Guided Surgery’nin bilimsel direktörü Nicolas Padoy’a göre yapay zeka araçlarının doldurmayı amaçladığı boşluk da tam olarak bu.
Madani’nin GoNoGoNet adlı aracı, ameliyat masası için bir GPS gibi çalışıyor; anatomik örüntüleri tanıyor ve kesi yapılması halinde ciddi komplikasyona yol açabilecek “girilmemesi gereken bölgeleri” tahmin ediyor. Bir trafik ışığı gibi yeşil renk kesilebilecek alanı, kırmızı ise kesilmemesi gereken bölgeyi gösteriyor.
Ancak UHN’de genel cerrahinin ameliyathane tıbbi direktörü Jackson, “Orada bir de sarı bölge var ve işte bu, henüz bir yapay zeka modelinde sıfırlar ve birlerle hesaplanamayan cerrahi sanatı” dedi.
Ameliyathanede, 44 yaşındaki hastanın kalp monitörü yaklaşık 40 dakika süren işlem boyunca düzenli olarak bip sesi çıkarıyordu. (Hasta, New York Times’ın ameliyatını izlemesine izin vermişti.) Cerrahlar, aletleri için çalışma alanı yaratmak amacıyla hastanın karnını karbondioksitle şişirdikten sonra Jackson, Madani’nin yanındaki yerini aldı.
Biri yapay zeka katmanını gösteren, diğeri göstermeyen iki monitörde, ucunda küçük bir ışık ve kamera bulunan tüp biçimindeki laparoskop aracılığıyla hastanın karın boşluğunun aynı görüntüsü yer alıyordu. Cerrahlar, kırmızı ve yeşil görüntü katmanını zaman zaman dikkat dağıtıcı bulduklarını söyledikleri için safra kesesine bağlı kanal ve arteri ortaya çıkarma, klipsleme ve koterize etme işlemlerini yapay zeka görüntüsü olmayan monitörü izleyerek gerçekleştirdi. Cerrahlar her zaman iki seçeneği de kullanabiliyor. Organ tamamen serbest kaldığında, yırtılmasını önlemek için onu bir torbanın içine yerleştirdiler.
Jackson, “Şahsen bunun geleceğini öngörmemiştim ama kendimi, yapay zekayla etkileşime girmenin kaçınılmaz olduğunu düşündüğüm bir dünyanın içinde buldum” dedi.
Güven sorunu
Yapay zeka, Kuzey Amerika’da sağlık hizmetlerinin neredeyse her alanına yayılmış durumda. Klinik notlar ve hastalarla yazışmalar gibi idari işleri otomatikleştirirken teşhisleri hızlandırıyor ve kişiselleştirilmiş tedavilerin belirlenmesine yardımcı oluyor. ABD’de Trump yönetimi, yapay zekanın tıbbi bakıma entegrasyonunu, sektördeki bazı kişileri tedirgin eden bir hızla ilerletiyor.
Toronto’daki cerrahlar, GoNoGoNet’in oldukça isabetli sonuçlar verdiğini söyledi.
Madani, ameliyatın ardından gülümseyerek, “Yapay zeka modelimle gurur duydum” dedi. Madani, katılımcıların onayını gerektiren bir klinik araştırma kapsamında, bu aracı rehber olarak kullanarak ayda yaklaşık iki safra kesesi ameliyatı gerçekleştiriyor.
University of Toronto Joint Centre for Bioethics’in vekil direktörü Dr. Jay Shaw’a göre hastaların, tedavilerinde kullanılmasını kabul etmeden önce yapay zeka hakkında ne kadar bilgi sahibi olmaları gerektiği ve özellikle modellerin daha sonra ticarileştirilmesi durumunda verilerinin kullanılmasına nasıl onay verecekleri, alanın başlıca etik sorularından biri.
Bir başka endişe ise ameliyathanedeki yapay zekanın cerrahları kendi becerilerinden çok kullandıkları araçlara bağımlı hale getirip getirmeyeceği. Yeni teknolojilerin hasta bakımını nasıl etkilediğini araştıran, Ontario’nun London kentindeki Western University’de hematolog ve öğretim üyesi olan Dr. Benjamin Chin-Yee’ye göre klinik notların otomatikleştirilmesi bile eleştirel düşünme becerisine zarar verebilir.
Chin-Yee, “Bunu bu kadar hızlı bir şekilde yapay zekaya devredersek, muhakeme sürecindeki önemli adımların çoğunun kaybolacağından endişeleniyorum” dedi.
Ancak bunun acil bir sorun haline gelmesi biraz zaman alabilir. 2023 yılında yayımlanan hakemli bir araştırma, acil cerrahların yapay zekanın cerrahi kararlara rehberlik etmesine izin verilip verilmemesi konusunda ikiye bölündüğünü ortaya koydu. Madani, teknolojiyi erken benimseyenlerle şüpheyle yaklaşanlar arasındaki uçurumun hâlâ devam ettiğini görüyor.
Ancak Madani, “Çoğumuz cerrahinin dijital çağı konusunda oldukça heyecanlıyız” dedi.
© 2026 The New York Times Company
