Güzellik algısının beyinde nasıl oluştuğu, nörobilim alanındaki araştırmaların uzun süredir incelediği konular arasında yer alıyor. Yeni bir araştırma, insanların görsel sanat eserlerine yönelik estetik değerlendirmelerinin beyinde nasıl işlendiğine ilişkin yeni bulgular ortaya koydu.
Ancak bir sanat eserinin oluşturduğu estetik etki, çoğu zaman nedenleri açıklanmadan önce ortaya çıkıyor. Aynı tabloya bakan farklı kişilerin de benzer estetik tepkiler verebilmesi, güzellik algısının yalnızca bireysel bir deneyim olmadığını gösteriyor.
Güzelliğin “bakanın gözünde” olduğu sıkça ifade edilse de Çin Song Hanedanlığı dönemine ait sisli bir dağ manzarası veya Leonardo da Vinci’nin Mona Lisa tablosu gibi eserler, farklı izleyiciler tarafından benzer biçimde dikkat çekici bulunabiliyor.
Güzellik algısı kişisel bir deneyim olarak değerlendirilirken, insanların bu algıyı belirli ölçülerde ortak olarak paylaşması “nöroestetik” alanının uzun süredir üzerinde çalıştığı konular arasında yer alıyor. Nöroestetik, beynin sanat ve güzelliğe verdiği tepkileri inceliyor. Araştırmacılar, güzellik algısının beyinde nasıl oluştuğunu anlamaya çalışıyor.
Scientific American'ın aktardığı Nature Communications dergisinde yayımlanan yeni bir araştırmada, bu ortak estetik deneyimin beyindeki karşılığı incelendi. Araştırmacılar, beynin estetik deneyimi tek bir bütün olarak temsil etmek yerine iki temel boyuta ayırdığını belirledi. Bunlardan biri bir görüntünün neyi gösterdiğini, yani bir manzara, nesne veya figürü ele alırken; diğeri görüntünün kişide oluşturduğu haz düzeyini takip ediyor. Bu iki ayrı sinirsel sistemin, görsel sanat eserlerine ilişkin güzellik değerlendirmelerini birlikte şekillendirdiği sonucuna ulaşıldı.
Güzellik algısının iki farklı boyutu
Nörobilim alanında araştırmacılar uzun süredir güzelliğin beyinde nasıl işlendiğine ilişkin farklı görüşler ortaya koyuyor. Yaklaşımlardan biri, beynin kompozisyon, kontrast ve biçim gibi görsel özellikleri nasıl algıladığına odaklanıyor.
Bir diğer yaklaşım, değerlendirme ve ödül sistemlerini öne çıkararak güzelliği beynin değer biçme devreleriyle ilişkilendiriyor. Üçüncü bir yaklaşım ise hayal kurma ve kişinin kendisi üzerine düşünmesini sağlayan beyin sistemlerine odaklanıyor. Bu yaklaşımların her birinin estetik deneyimin farklı bir yönünü açıkladığı, ancak daha önce tek bir araştırmada birlikte yeterince test edilmediği belirtildi.
Araştırmada 34 gönüllü, 7 Tesla gücündeki MRI tarayıcısının içinde 96 geleneksel Çin suluboya tablosuna baktı. Araştırmacılar, beynin faaliyetini takip eden kan akışındaki küçük değişimleri tespit etmek için yüksek güçlü MRI cihazından yararlandı. Katılımcılar taramadan çıktıktan sonra tabloların kendilerinde oluşturduğu duyguları değerlendirdi.
Araştırmacılar, katılımcıların doğrudan verdiği puanları kullanmak yerine Netflix ve Spotify gibi platformların öneri sistemlerinde kullanılan bir yöntemden yararlandı.
“İşbirlikçi filtreleme” olarak adlandırılan bu algoritmalar, insanların tercihlerindeki ortak noktaları belirlemek için kullanılıyor. Araştırmacılar, yöntemi estetik değerlendirmelere uygulayarak katılımcıların yanıtlarının altında yer alan iki temel boyutu ortaya çıkardı.
İlk boyut, tabloları en fazla figür içerenlerden en fazla manzara içerenlere doğru sıraladı. Bu boyut, her tablonun kavramsal olarak neyi tasvir ettiğini gösterdi. İkinci boyut ise tabloları tüm katılımcıların değerlendirmelerine göre en az beğenilenden en fazla beğenilene doğru sıraladı. Bu boyut, duygusal veya “hedonik” değeri, yani bir deneyimin kişide oluşturduğu duyusal hazzı ifade etti.
Araştırmacılar, bu iki boyutun genel estetik deneyime birlikte katkıda bulunmasına rağmen beynin bunları büyük ölçüde ayrı tuttuğunu belirledi. Görsel içerik, bir yüzü bir manzaradan ayırt etmeyi sağlayan görsel yollar üzerinden işlendi.
Hedonik değer ise ödül ve hazla ilişkili daha derin beyin bölgelerinde kodlandı. Bulgular, beynin görsel bir tabloyu değerlendirirken çevresindeki dünyaya ilişkin değerlendirmelerde kullandığı mekanizmalara benzer sistemlerden yararlandığını gösterdi.
Beynin estetik deneyimi değişiyor
Araştırmacılar ayrıca beynin bu iki boyutlu estetik yapıyı ne ölçüde kodladığının, kişinin görsel sanatlar konusundaki uzmanlığıyla bağlantılı olduğunu belirledi. Özellikle bu farklılığın, hayal kurma, bilinç, kişinin kendisi üzerine düşünmesi ve anlam oluşturmayla ilişkilendirilen bağlantılar sistemi olan varsayılan mod ağında görüldüğü kaydedildi. Bu sistem, estetik deneyimin merkezinde olduğunu savunan çeşitli teorilerde de önemli bir konumda bulunuyor.
Sonuçlar, yalnızca sanat eserlerine maruz kalmanın ötesinde, görsel sanatlar alanında alınan eğitimin beynin güzelliği temsil etme biçimini değiştirebildiğine işaret ediyor.
Bu bulgu, estetik deneyimin beyinde ölçülebilir bir yapıya sahip olması ve sanat üretimi ile sanat eserlerini incelemenin bu yapıyı değiştirebilmesi açısından önem taşıyor. Buna göre sanat eğitimi yalnızca kişisel gelişime katkı sağlayan bir alan olarak değil, algı, duygu ve anlamlandırma süreçlerinin beyinde birbiriyle bağlantısını etkileyen bir eğitim biçimi olarak da değerlendirilebilir.
Araştırmanın klinik açıdan da olası sonuçları bulunuyor. Depresyon, travma ve demans için uygulanan sanat temelli terapiler uzun süredir deneyimler ve gözlemler doğrultusunda kullanılıyor. Beyindeki süreçlere ilişkin daha kapsamlı bir açıklama, bu yöntemlerin bilimsel olarak test edilmesine ve geliştirilmesine olanak sağlayabilir.
Bunun yanı sıra reklamlar, tasarımlar ve ekranlarda karşılaşılan görüntülerin giderek daha büyük bir bölümünün makineler tarafından üretilmesi, güzelliğin insan beyninde nasıl işlendiğinin anlaşılmasını daha önemli hale getiriyor.
Güzellik çoğu zaman tamamen kişisel bir deneyim olarak değerlendiriliyor ve bu nedenle bilimsel olarak incelenmesinin konunun özünü gözden kaçırabileceği düşünülüyor. Ancak nöroestetik alanındaki önceki çalışmalar üzerine kurulan bu araştırmanın sonuçları, güzellik algısının beyinde belirli bir yapıya sahip olabileceğini gösteriyor.
Araştırmacılara göre güzelliğin bir yapısının bulunması, insan beyninin evrimsel süreç boyunca nasıl şekillendiğine ilişkin de bilgi sağlayabilir. İnsanlar yalnızca çevrelerindeki dünyayı algılamakla kalmıyor, aynı zamanda karşılaştıkları şeyleri estetik açıdan değerlendirme eğilimi de gösteriyor.
Kaynak: Gazete Oksijen
