Almanya’daki Potsdam İklim Etkileri Araştırma Enstitüsü’ne (PIK) bağlı Gezegen Sınırları Bilim Laboratuvarı’nın yayımladığı yıllık “Gezegen Sağlığı Kontrolü” raporuna göre, Dünya’nın yaşanabilir kalması için aşılmaması gereken dokuz kimyasal ve fiziksel sınırdan yedisi, bilim insanlarının bu kavramı ilk kez ortaya koyduğu 2009’dan bu yana kaydedilen en kötü seviyelere ulaştı.
Scientific American'a konuşan raporun başyazarı ve PIK araştırmacısı Boris Sakschewski, “Teşhis çok açık. Güvenli çalışma alanının dışına çıkmış tüm gezegen sınırları üzerindeki baskı artıyor” dedi. Sakschewski, bunun büyük ölçekli, kalıcı ve potansiyel olarak geri döndürülemez değişikliklerin yaşanma riskini artırırken sorunlarla mücadelede hata payını da azalttığını belirtti.
“Gezegen sınırları” kavramı, Dünya’nın yaşam destek sisteminin sağlıklı biçimde işlemesini sağlayan koşulları tanımlamak amacıyla geliştirildi. Bu sınırlar içinde kalmak, insanların ve diğer canlı türlerinin binlerce yıldır uyum sağladığı çevresel koşulların korunması açısından kritik görülüyor.
Önce altı, şimdi yedi sınır aşıldı
İlk Gezegen Sağlığı Kontrolü'nün yayımlandığı 2023 yılında, fosil yakıt kullanımından aşırı gübrelemeye kadar insan faaliyetlerinin dokuz sınırdan altısını aştığı belirlenmişti. Geçen yıl ise okyanusların asitlenmesiyle birlikte aşılan sınırların sayısı yediye çıktı.
Bilim insanları, bir sınırın aşılmasının otomatik olarak geri dönülemez bir felaket anlamına gelmediğini vurguluyor. 2023 raporunun başyazarı ve Kopenhag Üniversitesi Dünya sistemleri bilimcisi Katherine Richardson, durumu tansiyona benzetiyor: Yüksek tansiyon kalp krizi geçirileceğini garanti etmiyor ancak bunun yaşanma riskini artırıyor.
Dokuz göstergenin her biri, insanların yoğun biçimde fosil yakıt kullanmaya başlamasından önceki, yaklaşık 19. yüzyıl ortalarındaki koşullarla karşılaştırılıyor. Belirlenen her sınırın ötesinde ise sanayi öncesi koşullardan daha fazla uzaklaşılması ihtimalinin yükseldiği bir “artan risk bölgesi” bulunuyor.
Atmosferdeki karbondioksit rekor seviyede
Yeni rapora göre aşılan sınırlar arasında atmosferdeki karbondioksit yoğunluğu da bulunuyor. Fosil yakıt kullanımının gereken hızda azaltılamaması nedeniyle atmosferdeki CO2 seviyesi 426 ppm ile rekor düzeye çıktı.
Sanayi Devrimi öncesinde bu değer yaklaşık 280 ppm seviyesindeydi. Birçok bilim insanının güvenli üst sınır olarak kabul ettiği 350 ppm seviyesi ise 1987 yılında aşılmıştı.
Artan karbondioksit miktarı iklimi hızla değiştirirken aşırı hava olaylarını da körüklüyor. Avrupa'da ve dünyanın farklı bölgelerinde bu yaz yaşanan benzeri görülmemiş sıcak hava dalgaları bunlar arasında gösteriliyor. Araştırmalar, bu olayların önemli bölümünün iklim değişikliğinin etkisi olmadan gerçekleşmeyeceğini ortaya koyuyor.
Birleşmiş Milletler de bu ay küresel sıcaklık artışının Paris Anlaşması’nda belirlenen 1,5 santigrat derecelik hedefi aşacağını kabul etti.
Okyanusların asitlenmesi de sınırı aştı
Fosil yakıtlardan kaynaklanan CO2, geçen yıl okyanus asitlenmesi sınırının da aşılmasına neden oldu. Okyanuslar atmosferdeki fazla karbondioksitin bir bölümünü emdikçe suyun pH değeri düşüyor ve asitlik artıyor.
Bu süreç, kabuk oluşturan deniz canlılarının koruyucu yapılarını geliştirmesini zorlaştırabiliyor; bazı kabukların ve mercanların çözünmesine dahi yol açabiliyor. Bunun yalnızca biyolojik çeşitlilik açısından değil, ekonomik değeri yüksek ekosistemler bakımından da ciddi sonuçları olabileceği belirtiliyor.
İnsan faaliyetleri çevrenin başka unsurları üzerindeki baskıyı da artırıyor. Yaygın gübre kullanımından kaynaklanan aşırı fosfor ve azot nehirler ile denizlere karışarak zehirli alg patlamalarını tetikleyebiliyor. Plastik, DDT ve PFAS olarak bilinen “sonsuz kimyasallar” gibi yapay maddeler ise besin zincirlerinde birikiyor.
Yalnızca iki sınır aşılmadı
Dokuz gezegen sınırından yalnızca ikisi henüz güvenli alanın dışına çıkmış değil: Ozon tabakasındaki incelme ve atmosferdeki aerosol kirliliği.
Bunlardan yalnızca ozon tabakasında belirgin bir iyileşme görülüyor. Bilim insanları bu ilerlemeyi, ozon tabakasına zarar veren kimyasalların aşamalı olarak kullanım dışı bırakılmasını sağlayan Montreal Protokolü’nün başarısına bağlıyor.
Aerosol emisyonları da küresel ölçekte, kısmen deniz taşımacılığından kaynaklanan kirliliği azaltmaya yönelik düzenlemeler sayesinde geriledi. Ancak bazı bölgelerde seviyeler hâlâ yüksek.
PIK Direktörü ve raporun ortak yazarlarından Johan Rockström, mevcut eğilimin tersine çevrilmesi gerektiğini belirterek, “Zaman lüksümüz yok ancak yönümüzü değiştirecek bilgiye, kapasiteye ve çözümlere sahibiz” dedi.
Rockström, insanların yaşamını ve geçim kaynaklarını korumak için tüm gezegen sınırlarında yeniden güvenli alana dönmeyi sağlayacak adımların hızlandırılması gerektiğini vurguladı.
