Yanis Varoufakis / Project Syndicate
Yapay zekanın bir balon olup olmadığı, teknolojiye yapılan büyük yatırımların üretkenliği büyük ölçüde artırıp artırmayacağına bağlı görülüyor. İyimserler, mevcut yükselişin bir piyasa düzeltmesiyle karşılaşabileceğini kabul etse de gelecekte üretkenlik artışlarının çok büyük olacağına inanıyor. Goldman Sachs'tan Jim Covello ve MIT'den Daron Acemoğlu gibi kötümserler ise bu beklentilere şüpheyle yaklaşıyor.
Project Syndicate yazarı Yanis Varoufakis'e göre ise hem iyimserler hem de kötümserler, onun “yapay zeka üretkenlik yanılsaması” olarak tanımladığı düşüncenin etkisi altında bulunuyor. Varoufakis'e göre yapay zeka, üretkenliği insanların hayal edemeyeceği kadar artırsa ve şirketlerin günlük iş süreçlerinde beklenen otomasyonu sağlasa bile kapitalizmi ciddi biçimde dönüştürebilir. Bunun nedeni, yapay zekayı değerlendirirken bugün artık geçerliliğini yitiren eski bir ekonomik dünyanın ölçütlerinin kullanılması.
Teknolojik devrimler yeni sektörler yarattı
Geçmişte teknolojik devrimlerin ekonomik etkileri genellikle “yaratıcı yıkım” kavramıyla açıklanıyordu. Yeni teknolojiler bazı sektörleri, meslekleri ve becerileri ortadan kaldırırken yeni sektörlerin, mesleklerin ve becerilerin ortaya çıkmasına yol açtı. Otomobillerin yaygınlaşması saraçları, nalbantları ve hayvan kesim işçilerini etkiledi. Buna karşılık otomobil işçileri, yol yapım çalışanları, tamirciler ve akaryakıt istasyonu çalışanları gibi yeni meslekler ortaya çıktı.
Kömürden petrole geçiş de birçok madencilik bölgesinin ve sendikanın ortadan kalkmasına yol açtı. Ancak önceki teknolojik dönüşümlerde genel olarak yok edilenden daha fazlasının yaratıldığı kabul edildi. Bu nedenle yaratıcı yıkım, ekonomik büyümeyle eş anlamlı hale geldi.
Varoufakis'e göre yapay zekanın yükselişi karşısında da doğal olarak aynı soru soruluyor: Yapay zeka yok ettiğinden daha fazlasını yaratacak mı?
Ancak ona göre asıl soru farklı: “Daha fazla ne yaratacak?”
Bu soruya cevap verebilmek için üretkenliğin nasıl tanımlandığının yeniden düşünülmesi gerekiyor.
İnsan emeği başına düşen iş miktarı artıyor
Üretkenlik, insan emeğinin her birimi başına tamamlanan görev sayısı olarak tanımlanırsa yapay zekanın büyük bir başarı göstereceği düşünülüyor. Varoufakis'e göre yapay zeka bu alanda şimdiden önemli sonuçlar ortaya koyuyor.
Ancak üretkenlik, insan emeği başına üretilen parasal değer üzerinden ölçülmeye devam ederse sonuçların farklı olabileceğini savunuyor. Buhar makinesinden otomobile, kişisel bilgisayardan akıllı telefona kadar önceki teknolojik devrimler kapitalist piyasaların faaliyet alanını genişletti. Bu dönüşümler bazı meslekleri ve toplulukları ortadan kaldırsa da aynı zamanda daha fazla maddi üretim ve bu üretimin toplam parasal değerinde artış sağladı. Varoufakis, yapay zekanın aynı sonucu verip vermeyeceğinin belirsiz olduğunu belirtiyor.
Çin ve Batı arasında farklı sonuçlar ortaya çıkabilir
Varoufakis'e göre Çin'de yapay zekanın robotik sistemlerle birlikte kullanılması, maddi üretimi ve en azından kısa vadede toplam gelirleri artırabilir. Batı'da ise yapay zeka ajanları daha çok hizmet sektöründe kullanılıyor. Amazon'dan şirketlerin arka ofislerine, hukuk bürolarından hastanelere kadar birçok alanda yapay zeka destekli sistemler devreye giriyor.
Varoufakis, yapay zeka ile güçlenen bulut tabanlı sermayenin bu alanlarda piyasaları iki farklı şekilde küçültebileceğini savunuyor. İlk ve en çok tartışılan ihtimale göre yapay zeka bazı meslekleri tamamen ortadan kaldırabilir. Paralegaller, yazılımcılar, çevirmenler, muhasebeciler, mimarlar, matematikçiler ve öğretmenler bu meslekler arasında sayılıyor. Buna karşılık ise yapay zeka sistemlerini yönlendiren, denetleyen, geliştiren ve işleten daha az sayıda yeni iş ortaya çıkabilir.
Piyasaların yerini bulut sistemleri alabilir
Varoufakis'e göre ikinci ihtimal daha az görünür olsa da daha büyük bir ekonomik değişime yol açabilir. Buna göre piyasalar giderek “bulut derebeyliklerine”, şirketlerin kârları ise “bulut rantlarına” dönüşebilir.
Varoufakis, Amazon'u bu dönüşüme örnek gösteriyor. Amazon çok sayıda alıcı ve satıcının bulunduğu bir piyasa gibi görünse de ona göre piyasanın temel özelliği olan merkeziyetsizlik burada bulunmuyor. Amazon'un algoritmalarının hangi tüketicinin hangi satıcıyla eşleşeceğine karar verdiğini ve bu sistemin şirket sahibinin elde edebileceği geliri en üst düzeye çıkarmaya göre çalıştığını savunuyor. Yapay zeka Amazon'un algoritmalarına daha fazla dahil oldukça Alexa gibi sistemlerin yalnızca alışveriş asistanı olmaktan çıkabileceğini belirten Varoufakis, bu sistemlerin zamanla arkadaş, yol gösterici ve hatta terapist gibi kullanılabileceğini öne sürüyor.
Varoufakis'e göre kapitalist şirketlerin kârları zamanla teknoloji sahiplerinin hesaplarına “bulut rantı” olarak aktarılabilir. Bu gelirlerin daha fazla yapay zeka destekli bulut sermayesine yatırılmasıyla, daha fazla ekonomik güç ve daha fazla bulut rantı ortaya çıkabilir.
Yapay zeka piyasa alanını küçültebilir
Varoufakis'e göre Apple'ın Siri'si, Google'ın Gemini'si ve benzer yapay zeka asistanları da Amazon'daki sisteme benzer şekilde teknoloji şirketlerinin sahiplerine ekonomik güç sağlayabilir. Bu süreç devam ederse kapitalist piyasanın faaliyet alanı küçülebilir. Yapay zeka, insan emeğinin her birimi başına gerçekleştirilen ekonomik faaliyet açısından son derece üretken hale gelirken kapitalist şirketlerin kâr oranları düşebilir.
Varoufakis, bunun toplumdaki toplam ücretlerin de gerilemesine yol açabileceğini savunuyor. Bu noktada liberal devletin mevcut araçları sistemik bir çöküşü önlemekte yetersiz kalabilir. Parasal genişleme politikalarının, siyasi açıdan uygulanabilir seviyelerdeki evrensel temel gelirin veya teknoloji şirketlerinin sahiplerinin kaçınmakta zorlanacağı bir servet vergisinin tek başına yeterli olmayacağı da öne sürülüyor .
Asıl soru üretkenliğin ne ürettiği
Varoufakis'e göre yapay zekanın büyük üretkenlik artışları sağlayıp sağlamayacağı sorusunun cevabı açık: Evet.
Yapay zeka, bir insan çalışanın gerçekleştirebildiği iş miktarını şimdiden katlanarak artırabilecek kapasite gösteriyor. Ancak yapay zeka ücretli emeği ortadan kaldırmak ve gerçek piyasalardan elde edilen kârları teknoloji şirketlerinin sahiplerine ait bulut rantlarına aktarmak için kullanılırsa çalışan başına üretilen ekonomik değer düşebilir.
Varoufakis'e göre bu ayrım yapılmadığı sürece “yapay zeka üretkenlik yanılsaması” devam edecek. Ona göre bu yanılsama sürdükçe, insanların yapay zeka yardımcılarıyla birlikte yeteneklerine göre üretip ihtiyaçlarına göre paylaşım yaptığı kapitalizm sonrası bir bolluk ekonomisi fikrinin gerçekleşmesi de mümkün olmayacak.
Telif Hakkı: Project Syndicate, 2026. www.project-syndicate.org
Kaynak: Gazete Oksijen
